Giải Bài 5 trang 79 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Theo bạn, điều gì tạo nên sức thuyết phục của Cầu hiền chiếu?
(văn bản: Cầu hiền chiếu – Ngô Thì Nhậm)
Gợi ý trả lời
Sức thuyết phục của *Cầu hiền chiếu* được tạo nên từ sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nghệ thuật lập luận chặt chẽ, lí lẽ sắc bén với tình cảm chân thành, thái độ khiêm nhường và tầm nhìn sáng suốt của người viết (thay vua Quang Trung là Ngô Thì Nhậm). Có thể thấy rõ qua các phương diện sau:
a) Hệ thống lập luận chặt chẽ, giàu sức thuyết phục
- Bài chiếu triển khai theo một trình tự logic hợp lí: nêu quy luật xử thế của người hiền → soi vào thực tế để chỉ ra tình hình và tâm trạng của kẻ sĩ → khẳng định nhu cầu cấp thiết của đất nước → đưa ra đường lối, biện pháp cầu hiền cụ thể.
- Mở đầu, tác giả nêu một quy luật có tính chân lí được đúc kết từ tư tưởng Nho gia quen thuộc với kẻ sĩ: *"Người hiền xuất hiện ở đời, thì như ngôi sao sáng trên trời cao"*, và lẽ tất yếu người hiền phải quy thuận về với thiên tử như sao sáng ắt chầu về ngôi Bắc Thần. Cách mở đầu bằng hình ảnh so sánh và quy luật tự nhiên khiến người nghe không thể phản bác.
b) Lí lẽ sắc bén, cách đặt vấn đề thấu tình đạt lí
- Tác giả thẳng thắn chỉ ra thực trạng: nhiều kẻ sĩ còn mang tâm lí e dè, bất hợp tác, kẻ thì ở ẩn, người thì "ra làm quan" nhưng "im hơi lặng tiếng" hoặc làm việc cầm chừng. Việc gọi đúng tên tâm trạng của sĩ phu Bắc Hà sau biến động thời cuộc cho thấy sự thấu hiểu, đồng cảm.
- Những câu hỏi tu từ liên tiếp (*"Hay trẫm ít đức không đáng để phò tá chăng? Hay đang thời đổ nát chưa thể ra phụng sự vương hầu chăng?"*) vừa thể hiện sự trăn trở chân thành, vừa khéo léo "gỡ" tâm lí mặc cảm, dè dặt của người hiền, thúc đẩy họ ra giúp nước.
c) Tấm lòng chân thành, thái độ khiêm tốn, cầu thị của người cầu hiền
- Người viết (thay lời vua Quang Trung) tự nhận sự bất cập của triều đại non trẻ: *"nơm nớp lo lắng, ngày một ngày hai mong được người hiền tài giúp đỡ"*, ví mình như người "ngày đêm mong mỏi". Thái độ hạ mình, trân trọng người tài làm người đọc cảm phục và tin tưởng.
- Lời lẽ vừa có uy quyền của bậc đế vương vừa ấm áp, tha thiết, không hề áp đặt, ban ơn mà thực lòng trọng dụng nhân tài.
d) Đường lối, biện pháp cầu hiền rộng mở, cụ thể, có tính khả thi
- Bài chiếu không dừng ở lời kêu gọi chung chung mà đưa ra chính sách tiến cử rõ ràng, nhiều con đường: tự mình dâng thư bày tỏ, do quan tiến cử, hoặc tự tiến cử; người được tiến cử dù không dùng được cũng không bị bắt tội. Chính sách rộng rãi, khoan dung này xóa bỏ mọi e ngại, mở đường cho mọi tầng lớp kẻ sĩ ra giúp nước.
e) Tầm nhìn chiến lược và lời kết cổ vũ, động viên
- Tác giả gắn việc cầu hiền với vận mệnh dựng xây đất nước thời bình: *"Dựng nước lấy việc học làm đầu, muốn thịnh trị lấy nhân tài làm gốc"*. Lập luận đặt lợi ích cá nhân của kẻ sĩ trong lợi ích chung của quốc gia, khơi dậy trách nhiệm và lòng tự hào của người hiền tài trước thời đại mới.
- Kết thúc bằng lời khích lệ mọi người cùng "gắng lên", hướng tới một tương lai tốt đẹp, tạo khí thế và niềm tin.
Kết luận: Sức thuyết phục của *Cầu hiền chiếu* bắt nguồn từ sự hòa quyện giữa lí (lập luận chặt chẽ, lí lẽ sắc bén, dẫn chứng và quy luật thuyết phục) và tình (tấm lòng chân thành, khiêm nhường, trọng người tài), cùng với tầm nhìn sáng suốt và chính sách cầu hiền rộng mở, hợp lí của người cầm quyền. Đó cũng là nét đặc sắc của thể loại văn chính luận trung đại.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.