Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 6 trang 106 SGK Ngữ văn 11

Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc   Gợi ý trả lời

Đề bài

Từ câu 16 đến câu 25, tác giả đã nhìn nhận ra sao về hành động xả thân vì nghĩa của người nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc?
(văn bản: Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc – Nguyễn Đình Chiểu)

Gợi ý trả lời

Từ câu 16 đến câu 25 (phần Ai vãn), Nguyễn Đình Chiểu không chỉ khóc thương mà còn trân trọng, ngợi ca cái chết của người nghĩa sĩ, nhìn nhận hành động xả thân vì nghĩa của họ như một lẽ sống cao đẹp. Có thể phân tích cách nhìn nhận ấy qua các ý sau:

a) Cái chết tuy đột ngột, đau xót nhưng là cái chết vẻ vang, bất tử.

Mở đầu bằng tiếng than *"Ôi!"* và lời tiếc nuối *"Những lăm lòng nghĩa lâu dùng; đâu biết xác phàm vội bỏ"*, tác giả xót xa vì chí lớn chưa thành mà người nghĩa sĩ đã ngã xuống. Nhưng ngay sau đó, ông khẳng định cái chết ấy là niềm vinh dự: *"Một chắc sa trường rằng chữ hạnh, nào hay da ngựa bọc thây; trăm năm âm phủ ấy chữ quy, nào đợi gươm hùm treo mộ."* Với người nghĩa sĩ, được hi sinh nơi chiến trận vì nước chính là *chữ "hạnh"* (điều may mắn, vinh hạnh), không cần đến những vinh quang quy ước ("da ngựa bọc thây", "gươm hùm treo mộ"). Đây là cái nhìn đề cao, coi sự hi sinh là lẽ tự nguyện, thanh thản và đáng tự hào.

b) Sự hi sinh là hành động tự nguyện, xuất phát từ lòng yêu nước và tinh thần trách nhiệm với non sông.

Tác giả nhấn mạnh người nghĩa sĩ không phải bị bắt buộc, không phải tội đồ bị đày đi đánh giặc, cũng không phải lính triều đình phải giữ thành: họ ra trận *"cho cam tâm"*, *"cho đáng số"* — nghĩa là hoàn toàn tự nguyện, lấy việc đánh giặc làm lẽ phải, làm bổn phận của mình. Nguyên nhân sâu xa được chỉ rõ: *"Tấc đất ngọn rau ơn chúa, tài bồi cho nước nhà ta; bát cơm manh áo ở đời, mắc mớ chi ông cha nó."* Chính lòng biết ơn đất nước, ý thức về quyền được sống trên quê hương mình đã thôi thúc họ cầm vũ khí. Nguyễn Đình Chiểu nhìn hành động xả thân của người nông dân như sự thức tỉnh của tinh thần dân tộc, của lòng căm thù giặc.

c) Cái chết vì nghĩa được đặt trong thế lựa chọn dứt khoát giữa sống nhục và chết vinh.

Qua các câu *"Sống làm chi theo quân tả đạo... thấy lại thêm buồn; sống làm chi ở lính mã tà... nghe càng thêm hổ"*, tác giả cho thấy quan niệm: sống mà phải theo giặc, chịu nhục thì cuộc sống ấy vô nghĩa, chỉ đem lại buồn tủi, hổ thẹn. Vì vậy, lời khẳng định đanh thép khép lại đoạn: *"Thà thác mà đặng câu địch khái, về theo tổ phụ cũng vinh; hơn còn mà chịu chữ đầu Tây, ở với man di rất khổ."* Chết để giữ được khí tiết chống giặc ("địch khái") là vinh quang, còn hơn sống mà đầu hàng, làm nô lệ. Đây là triết lí sống - chết mang tinh thần bất khuất, thể hiện quan niệm trọng danh dự, trọng nghĩa lớn của nhân dân.

Khái quát: Từ câu 16 đến câu 25, bằng giọng điệu vừa xót thương vừa ngợi ca, Nguyễn Đình Chiểu nhìn nhận hành động xả thân vì nghĩa của người nghĩa sĩ nông dân Cần Giuộc là một sự lựa chọn cao đẹp, tự nguyện, xuất phát từ lòng yêu nước và tinh thần bất khuất; cái chết của họ tuy đau thương nhưng vẻ vang, bất tử, dựng nên tượng đài người anh hùng nông dân đánh giặc lần đầu tiên trong văn học dân tộc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.