Giải Câu 7 trang 98 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Theo bạn, hình ảnh con người nhà Nho nhập thế – hành đạo và hình ảnh con người phóng túng – tài tử trong bài thơ có tạo nên sự đối lập về nhân cách không? Vì sao?
(văn bản: Bài ca ngất ngưởng – Nguyễn Công Trứ)
Gợi ý trả lời
a) Nhận định chung
Theo tôi, hai hình ảnh con người nhà Nho nhập thế – hành đạo và con người phóng túng – tài tử trong bài thơ không tạo nên sự đối lập về nhân cách. Trái lại, chúng thống nhất, bổ sung cho nhau để làm nên một bản lĩnh, một cá tính trọn vẹn: con người "ngất ngưởng" Nguyễn Công Trứ.
b) Biểu hiện của con người nhà Nho nhập thế – hành đạo
- Ngay câu mở đầu, tác giả khẳng định trách nhiệm, bổn phận của kẻ sĩ với đời: *"Vũ trụ nội mạc phi phận sự"* (Mọi việc trong trời đất đều là phận sự của ta).
- Ông tự hào kể ra một đời làm quan lừng lẫy, đủ tài "kinh bang tế thế": đỗ Thủ khoa, làm Tham tán, Tổng đốc Đông, cầm quân bình Tây, rồi Phủ doãn Thừa Thiên — *"Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông / … / Lúc bình Tây, cờ đại tướng"*.
- Đó là con người hành đạo theo đúng lí tưởng Nho gia: đem tài năng ra giúp nước, lập công danh, trọn vẹn đạo vua – tôi ("nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung").
c) Biểu hiện của con người phóng túng – tài tử
- Khi đã cởi mũ áo triều đình ("Đô môn giải tổ"), ông sống ngất ngưởng, ngông nghênh, khác người: cưỡi bò vàng đeo đạc ngựa, dẫn một đôi dì lên chơi chùa.
- Con người ấy thích hưởng thú tiêu dao: "gót tiên", "khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng", "không Phật, không tiên, không vướng tục".
- Ông vượt lên trên mọi khuôn phép tầm thường, không bận tâm chuyện "được – mất", "khen – chê" của thế gian: *"Được mất dương dương người thái thượng / Khen chê phơi phới ngọn đông phong"*.
d) Vì sao hai hình ảnh ấy không đối lập mà thống nhất
- Cơ sở của lối sống phóng túng, tài tử chính là cái tài và cái công thật sự mà ông đã cống hiến cho đời. Có làm tròn phận sự, có tài kinh bang tế thế rồi thì mới có tư cách để "ngất ngưởng" mà không ai chê trách được.
- Dù nhập thế hay xuất thế, cả hai con người ấy đều chung một bản lĩnh: ý thức sâu sắc về tài năng, phẩm giá và cái "tôi" cá nhân của mình. "Ngất ngưởng" khi làm quan hay khi về hưu đều là một thái độ sống tự tin, tự chủ, dám là chính mình.
- Chính sự kết hợp giữa trách nhiệm (hành đạo) và cá tính tự do (tài tử) đã tạo nên một nhân cách hài hòa, độc đáo, vượt ra ngoài khuôn sáo Nho gia thông thường nhưng vẫn giữ trọn cốt cách của một bậc đại thần, một nhà Nho chân chính (khép lại bài thơ vẫn là *"Trong triều ai ngất ngưởng như ông!"*).
Kết luận: Hai hình ảnh con người nhà Nho hành đạo và con người tài tử phóng túng là hai mặt thống nhất trong một nhân cách lớn, không hề đối lập; nó thể hiện quan niệm sống "ngất ngưởng" đầy bản lĩnh và cá tính của Nguyễn Công Trứ.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.