Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Câu 5 trang 98 SGK Ngữ văn 11

Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Nêu nhận xét về phong cách ngôn ngữ của tác giả thể hiện trong bài hát nói (chú ý các phương diện: cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh; các biện pháp tu từ; vần và nhịp điệu).
(văn bản: Bài ca ngất ngưởng – Nguyễn Công Trứ)

Gợi ý trả lời

Nhận xét về phong cách ngôn ngữ của Nguyễn Công Trứ trong *Bài ca ngất ngưởng*

Bài hát nói thể hiện một cá tính nghệ thuật độc đáo, phóng khoáng và tự do của Nguyễn Công Trứ. Có thể thấy rõ phong cách ấy qua các phương diện sau:

a) Cách sử dụng từ ngữ, hình ảnh

- Ngôn ngữ vừa trang trọng, uyên bác (dùng nhiều từ Hán Việt, điển cố: *Vũ trụ nội mạc phi phận sự*, *Thủ khoa*, *Tham tán*, *Tổng đốc Đông*, *Phủ doãn Thừa Thiên*…), vừa dân dã, đời thường, suồng sã (*ông ngất ngưởng*, *tay kiếm cung mà nên dạng từ bi*, *bụt cũng nực cười*, *đeo ngựa*, *gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì*).
- Sự đan xen đó tạo giọng điệu ngang tàng, tự tin, pha chút trào lộng, bỡn cợt.
- Hình ảnh giàu tính cá nhân, khoa trương để tự hoạ chân dung: hình ảnh con người cưỡi bò vàng đeo nhạc ngựa, dẫn các cô gái lên chơi chùa, đi hát ả đào ngay chốn cửa thiền… Những hình ảnh phá cách, khác người làm nổi bật cái "ngất ngưởng".
- Đặc biệt là việc lặp lại và nhấn mạnh từ "ngất ngưởng" (xuất hiện ở các vị trí quan trọng, khép lại bài thơ) — trở thành một "nhãn tự", vừa là tư thế, vừa là thái độ sống, vừa là bản lĩnh và quan niệm nhân sinh của tác giả.

b) Các biện pháp tu từ

- Điệp từ, điệp ngữ: từ "ngất ngưởng" được điệp lại nhiều lần, tạo âm hưởng chủ đạo và tô đậm cá tính.
- Liệt kê: liệt kê hàng loạt chức tước, công trạng (*Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông… Lúc bình Tây… Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên*) để tự khẳng định tài năng, công danh hiển hách.
- Đối: nhiều cặp đối cân chỉnh (*Được mất dương dương người thái thượng / Khen chê phơi phới ngọn đông phong*), tạo sự hài hoà, nhịp nhàng mà vẫn khoáng đạt.
- Dùng điển cố, từ Hán Việt và lối nói khoa trương, phóng đại góp phần dựng lên cái tôi tự tin, bản lĩnh.
- Giọng điệu trào lộng, tự trào: tự cười mình, tự hào về mình một cách ngang tàng, vượt ra ngoài khuôn khổ lễ giáo thông thường.

c) Vần và nhịp điệu

- Thể hát nói là thể thơ tự do, phóng túng, không gò bó số câu, số chữ nên rất phù hợp để Nguyễn Công Trứ bộc lộ cái tôi ngất ngưởng.
- Câu thơ dài ngắn linh hoạt, xen lẫn câu chữ Hán và câu chữ Nôm; nhịp điệu thay đổi đa dạng, khi khoan thai, khi dồn dập, khi buông thả — rất hợp với giọng điệu tự do, khoáng đạt.
- Vần, nhịp của hát nói tạo tính nhạc, dễ ngâm nga, phù hợp với lối sống tài tử, ưa ca hát của tác giả.

→ Kết luận: Phong cách ngôn ngữ của Nguyễn Công Trứ trong *Bài ca ngất ngưởng* là sự kết hợp hài hoà giữa trang trọng, uyên bác với tự nhiên, dân dã; giàu biện pháp tu từ; nhịp điệu tự do, phóng khoáng. Tất cả làm nổi bật một cái tôi tài năng, bản lĩnh, ngang tàng và cá tính — một nhà nho "ngất ngưởng" dám sống thật, sống khác đời giữa khuôn khổ xã hội phong kiến.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.