Giải Câu hỏi trang 77 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
NGỮ LIỆU: Kìa như, trời còn tăm tối, thì đấng quân tử phải trổ tài. Nay đương ở buổi đầu của nền đại định, công việc vừa mới mở ra. Kỉ cương nơi triều chính còn nhiều khiếm khuyết, công việc ngoài biên đương phải lo toan. Dân còn nhọc mệt chưa lại sức, mà đức hoá của trẫm chưa kịp nhuần thấm khắp nơi. Trẫm nơm nớp lo lắng, ngày một ngày hai vạn việc nảy sinh. Nghĩ cho kĩ thì thấy rằng: Một cái cột không thể đỡ nổi một căn nhà lớn, mưu lược một người không thể dựng nghiệp trị bình. Suy đi tính lại trong vòm trời này, cứ cái ấp mười nhà ắt phải có người trung thành tín nghĩa. Huống nay trên dải đất văn hiến rộng lớn như thế này, há trong đó lại không có lấy một người tài danh nào ra phò giúp cho chính quyền buổi ban đầu của trẫm hay sao?
Nhận xét về lí lẽ được sử dụng.
Gợi ý trả lời
Nhận xét về lí lẽ được sử dụng trong đoạn trích
a) Lí lẽ xuất phát từ việc nêu thực trạng khó khăn của đất nước buổi đầu triều đại
Tác giả (thay lời vua Quang Trung) mở đầu bằng một loạt dẫn chứng về tình hình thực tế: "trời còn tăm tối", "buổi đầu của nền đại định, công việc vừa mới mở ra", "kỉ cương nơi triều chính còn nhiều khiếm khuyết", "công việc ngoài biên đương phải lo toan", "dân còn nhọc mệt chưa lại sức". Đây là lí lẽ dựa trên sự thật khách quan, trình bày thẳng thắn và chân thành những bộn bề, thiếu thốn của quốc gia. Cách nêu vấn đề này vừa cho thấy tầm nhìn bao quát, vừa tạo cơ sở hợp lí, thuyết phục cho lời cầu hiền: đất nước đang cần người tài giúp sức.
b) Lí lẽ kết hợp với việc bộc lộ tấm lòng lo lắng, khiêm nhường của người cầm quyền
Người viết đưa ra lí lẽ bằng chính tình cảm chân thành: "đức hoá của trẫm chưa kịp nhuần thấm khắp nơi", "Trẫm nơm nớp lo lắng, ngày một ngày hai vạn việc nảy sinh". Thái độ khiêm tốn, tự nhận sự bất cập của mình, kết hợp nỗi lo lắng cho dân cho nước, khiến lời kêu gọi vừa có lí vừa có tình, dễ chạm tới lòng kẻ sĩ, khơi dậy ý thức trách nhiệm của họ với thời cuộc.
c) Lí lẽ được tăng sức thuyết phục bằng hình ảnh ẩn dụ và cách lập luận chặt chẽ, tăng tiến
Tác giả dùng hình ảnh giàu sức gợi: "Một cái cột không thể đỡ nổi một căn nhà lớn, mưu lược một người không thể dựng nghiệp trị bình". Đây là lối lập luận bằng hình ảnh ẩn dụ quen thuộc, cụ thể hoá một chân lí: sự nghiệp lớn phải cần đến nhiều người tài, một mình nhà vua không thể cáng đáng. Tiếp đó là cách lập luận tăng tiến, từ nhỏ đến lớn: "cứ cái ấp mười nhà ắt phải có người trung thành tín nghĩa. Huống nay trên dải đất văn hiến rộng lớn như thế này…". Từ một đơn vị nhỏ bé suy ra cả một quốc gia văn hiến, lí lẽ trở nên vững chắc, khẳng định chắc chắn đất nước không thể thiếu người tài.
d) Lí lẽ được khép lại bằng câu hỏi tu từ đầy sức nặng
Kết đoạn là câu hỏi tu từ: "há trong đó lại không có lấy một người tài danh nào ra phò giúp cho chính quyền buổi ban đầu của trẫm hay sao?". Câu hỏi không nhằm để hỏi mà để khẳng định dứt khoát: nhất định phải có người tài. Nó vừa khích lệ lòng tự tôn, tự hào dân tộc, vừa như một lời thách thức nhẹ nhàng, thúc giục kẻ sĩ ra gánh vác việc nước.
Khái quát: Lí lẽ trong đoạn trích vừa có lí (chặt chẽ, logic, tăng tiến), vừa có tình (chân thành, khiêm nhường, tha thiết); kết hợp dẫn chứng thực tế, hình ảnh ẩn dụ và câu hỏi tu từ, tạo nên sức thuyết phục mạnh mẽ, thể hiện tài năng lập luận bậc thầy của Ngô Thì Nhậm.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.