Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 5 trang 65 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Bích Khê, Tinh huyết, Trọng Miên xuất bản, 1939)

Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Thơ Bích Khê, Sở Văn hoá và Thông tin Nghĩa Bình, 1988)

Trong bài Tì bà của Bích Khê, hai câu thơ cuối được tác giả viết như sau:

Ô! Hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Bích Khê, Tinh huyết, Trọng Miên xuất bản, 1939)

Ở một số bản in về sau, hai câu thơ trên đã có một biến đổi:

Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Thơ Bích Khê, Sở Văn hoá và Thông tin Nghĩa Bình, 1988)
Xét theo định hướng thực hành tiếng Việt của bài học, theo bạn, nguyên nhân của sự biến đổi nêu trên có thể là gì? Dựa vào bản in bài thơ năm 1939, hãy làm rõ sự sáng tạo trong cách sử dụng từ ngữ của nhà thơ ở điểm này.

Gợi ý trả lời

Nhận xét chung: Bài học bàn về *hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường*. Vì vậy, điểm mấu chốt cần xét ở đây là dấu câu và cách viết hoa ở đầu câu thơ thứ nhất:

- Bản 1939 (bản gốc của Bích Khê): Ô! Hay — có dấu chấm than sau *Ô* và viết hoa chữ *Hay*.
- Bản in về sau (1988): Ô hay — viết liền thành một tổ hợp, không có dấu chấm than, không viết hoa.

a) Nguyên nhân của sự biến đổi

- Trong tiếng Việt, *ô hay* vốn là một thán từ (quán ngữ) quen thuộc, dùng để bộc lộ sự ngạc nhiên, ngỡ ngàng (kiểu: "Ô hay, sao lại thế?"). Đây là cách dùng "thông thường", đúng quy tắc.
- Người biên tập/in ấn ở các bản về sau nhiều khả năng đã hiểu "Ô! Hay" là một chỗ in sai / dùng dấu câu bất thường, nên đã "sửa lại" cho khớp với thói quen ngôn ngữ chuẩn, đưa về dạng thán từ quen thuộc "Ô hay".
- Nói cách khác: sự biến đổi nảy sinh do người sau không nhận ra đây là một dụng ý nghệ thuật — một sự cố ý *phá vỡ quy tắc* của nhà thơ — mà lại coi nó như một lỗi cần chỉnh sửa, nên đã "bình thường hoá" câu thơ.

b) Làm rõ sự sáng tạo trong cách dùng từ của Bích Khê (dựa vào bản 1939)

- Bằng việc tách "Ô!" ra thành một tiếng kêu đứng riêng, có dấu chấm than, Bích Khê biến nó thành một thán từ độc lập — một tiếng bật thốt trực tiếp bộc lộ cảm xúc choáng ngợp, ngỡ ngàng trước cảnh thu. Cảm xúc vì thế được nhấn mạnh, đột ngột và mạnh hơn hẳn so với tổ hợp mờ nhạt "ô hay".
- Chữ "Hay" sau đó, được viết hoa và đứng tách, không còn bị trói vào nghĩa cố định của quán ngữ nữa mà mở ra nhiều cách hiểu: có thể hiểu như một từ phỏng đoán, ngẫm ngợi ("hay là…", "phải chăng…"), gieo vào câu thơ sắc thái bâng khuâng, mơ hồ, tự hỏi của tâm trạng trước nỗi buồn "vương" trên cây ngô đồng.
- Như vậy, thao tác phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường (phá vỡ tổ hợp quen thuộc "ô hay", dùng dấu câu và cách viết hoa khác lệ) đã tạo nên tính đa nghĩa và sức gợi cho câu thơ: vừa có tiếng kêu cảm thán, vừa có nét trầm ngâm tự vấn. Đồng thời, nhịp ngắt sau "Ô!" cùng loạt dấu câu dày đặc ở câu sau ("Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.") góp phần tạo nhạc điệu ngập ngừng, lắng đọng, rất đặc trưng cho lối thơ "tượng trưng" giàu nhạc tính của Bích Khê.
- Chính nhờ sự sáng tạo này mà câu thơ trở nên độc đáo, giàu cảm xúc và ý vị hơn; khi bị "sửa" về "Ô hay" theo lối thông thường, câu thơ mất đi phần lớn hiệu quả nghệ thuật mà nhà thơ dụng công tạo ra.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.