Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 3 trang 65 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu,
Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.

Hãy nhận diện và phân tích ý nghĩa của hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường được thể hiện trong hai câu thơ sau (trích Tràng giang):

Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu,
Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.

Gợi ý trả lời

## Phân tích hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ trong hai câu thơ

Ngữ liệu:
> *Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu,*
> *Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều.*
> (Huy Cận, *Tràng giang*)

### a) Nhận diện hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ

Hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường ở đây nằm ở chữ "Đâu" mở đầu câu thơ thứ hai: *"Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều."*

Đây là hiện tượng tạo ra sự mơ hồ về nghĩa (nhoè nghĩa): từ "đâu" được dùng tách khỏi ngữ cảnh xác định nên không còn mang một nghĩa duy nhất, rõ ràng như trong lời nói thông thường, mà đồng thời gợi ra nhiều cách hiểu khác nhau.

###

b) Phân tích các cách hiểu và ý nghĩa

Chữ "Đâu" có thể được hiểu theo (ít nhất) hai hướng trái ngược nhau:

- Cách hiểu 1 – "đâu" mang nghĩa khẳng định phiếm chỉ (≈ *đâu đó, đâu đây*): đâu đó vẳng lại tiếng của một phiên chợ chiều đã vãn ở làng xa. Theo cách này, giữa không gian có thoáng một chút âm thanh của sự sống con người, nhưng cũng chỉ là âm thanh mơ hồ, xa xôi, rời rạc.

- Cách hiểu 2 – "đâu" mang nghĩa phủ định (≈ *đâu có, nào đâu, làm gì có*): không hề có một tiếng động nào của chợ chiều, của làng xa cả. Theo cách này, không gian hoàn toàn vắng lặng, tĩnh mịch đến tuyệt đối.

Việc dùng một chữ "đâu" không rõ nghĩa khiến hai cách hiểu cùng tồn tại, cộng hưởng với nhau. Dù hiểu theo hướng nào thì câu thơ đều tô đậm cảm giác quạnh vắng, hiu hắt, cô liêu của cảnh vật.

###

c) Tác dụng nghệ thuật

- Sự mơ hồ của chữ "đâu" làm cho câu thơ trở nên đa nghĩa, giàu sức gợi, buộc người đọc phải dừng lại suy ngẫm thay vì hiểu ngay một nghĩa.
- Nó cộng hưởng với các từ láy "lơ thơ", "đìu hiu" (gợi sự thưa thớt, buồn vắng) ở câu trên để dựng nên một không gian mênh mông, hoang vắng, thiếu vắng hơi ấm và âm thanh của sự sống con người.
- Qua đó, câu thơ diễn tả thấm thía nỗi cô đơn, nỗi buồn, cảm giác rợn ngợp của cái tôi trữ tình trước vũ trụ rộng lớn – một cảm thức rất tiêu biểu của *Tràng giang* nói riêng và của Thơ mới nói chung.

> Kết luận: Hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường trong hai câu thơ là việc dùng chữ "Đâu" tạo nên sự mơ hồ, nhoè nghĩa (vừa có thể hiểu là *đâu đó có*, vừa có thể hiểu là *đâu có / không có*). Chính sự mơ hồ ấy đã làm tăng sức gợi, nhấn mạnh không gian quạnh vắng và nỗi buồn cô đơn của nhà thơ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.