Giải Câu 3 trang 52 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Hãy nhận xét về ngôn từ của bài thơ trên hai khía cạnh sau:
a) Bài thơ có những sự lựa chọn và kết hợp ngôn từ nào khiến bạn đặc biệt chú ý? Hãy nói cụ thể hơn cảm nhận của bạn về điều này.
b) Ngôn từ của bài thơ đã gợi lên một khung cảnh mùa xuân như thế nào?
(văn bản: Mùa xuân chín – Hàn Mặc Tử)
Gợi ý trả lời
Câu 3 (trang 53) — Nhận xét về ngôn từ của bài thơ *Mùa xuân chín* (Hàn Mặc Tử)
a) Những lựa chọn và kết hợp ngôn từ đặc biệt gây chú ý
- Nhan đề và cách dùng từ "chín": Thông thường "chín" dùng cho quả, cho sự vật đạt độ viên mãn (quả chín, lúa chín). Hàn Mặc Tử kết hợp "chín" với "mùa xuân" thành "Mùa xuân chín" — một kết hợp lạ, bất ngờ. Chữ "chín" khiến mùa xuân vốn trừu tượng trở nên hữu hình, có độ đằm, độ ngọt, đang ở thời điểm tươi đẹp, viên mãn nhất nhưng cũng chớm gợi cảm giác sắp qua, sắp tàn. Một chữ mà gói cả sự trọn vẹn lẫn nỗi tiếc nuối.
- Những kết hợp từ mới lạ, giàu sức gợi: "nắng ửng", "khói mơ tan", "sột soạt gió trêu tà áo biếc", "bóng xuân sang", "đám xuân xanh", "tiếng ca vắt vẻo", "mùa xuân chín". Nhà thơ không gọi tên sự vật một cách thông thường mà phối hợp từ ngữ theo lối rất riêng: ánh nắng thì "ửng" (như má người ửng hồng), làn khói thì "mơ" và "tan", mùa xuân có "bóng" để "sang", tiếng hát lại "vắt vẻo" (vừa gợi âm thanh trong trẻo cao vút, vừa gợi dáng vẻ chông chênh). Những kết hợp ấy khiến cảnh vật và âm thanh như có hồn, có hình khối, có cử động.
- Từ láy và từ tượng thanh, tượng hình: "sột soạt", "vắt vẻo", "thầm thĩ", "lấm tấm"… gợi tả sinh động vừa âm thanh vừa hình ảnh, làm bức tranh xuân rộn ràng, lung linh, chuyển động nhẹ nhàng.
- Biện pháp nhân hóa trong cách kết hợp từ: "gió trêu tà áo biếc", "sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời" — thiên nhiên được trao cho tình cảm, hành động như con người, trở nên tình tứ, trẻ trung, tràn đầy sức sống.
*Cảm nhận:* Ngôn từ của bài thơ vừa trong trẻo, tươi tắn vừa tinh tế, mơ hồ. Mỗi chữ như được chọn lọc để vừa vẽ ra hình ảnh, vừa khơi gợi cảm xúc; cách kết hợp từ bất ngờ, mới mẻ khiến người đọc phải dừng lại, ngẫm ngợi và thấy mùa xuân hiện lên vừa quen vừa lạ, vừa rực rỡ vừa thoáng chút bâng khuâng.
b) Khung cảnh mùa xuân được ngôn từ gợi lên
Ngôn từ bài thơ dựng nên một khung cảnh mùa xuân:
- Tươi đẹp, trong trẻo, tràn đầy sức sống: nắng ửng, khói mơ, giàn thiên lí, sóng cỏ xanh tươi gợn tới trời, tà áo biếc, đám xuân xanh… — tất cả gợi một buổi xuân thôn quê rực rỡ sắc màu, căng tràn nhựa sống.
- Thơ mộng, mơ màng, có phần hư ảo: những từ "mơ", "tan", "bóng", "thầm thĩ" phủ lên cảnh vật một lớp sương khói nhẹ nhàng, khiến mùa xuân vừa cụ thể vừa mộng ảo, như thực như mơ.
- Rộn ràng, tình tứ mà vẫn tĩnh lặng, êm đềm: khung cảnh làng quê với tiếng ca vắt vẻo của những cô thôn nữ, với gió trêu tà áo, nhưng ẩn sâu là sự lặng lẽ, nên thơ của một miền quê Việt Nam.
- Viên mãn mà thoáng buồn, chớm gợi sự chia phôi: chính chữ "chín" và câu "Ngày mai trong đám xuân xanh ấy / Có kẻ theo chồng bỏ cuộc chơi" khiến bức tranh xuân đẹp nhất lại nhuốm nỗi bâng khuâng, tiếc nuối trước bước đi của thời gian, trước sự đổi thay của đời người.
*Khái quát:* Bằng hệ thống ngôn từ chọn lọc, mới lạ và giàu sức gợi, bài thơ đã vẽ nên một khung cảnh mùa xuân thôn quê tươi đẹp, trong sáng, tràn đầy sức sống và rất đỗi thơ mộng, đồng thời ẩn chứa niềm xao xuyến, bâng khuâng của thi nhân trước vẻ đẹp đang ở độ viên mãn nhất — cái đẹp "chín" nhất cũng là lúc gợi nhắc về sự tàn phai, chia xa.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.