Giải Bài 1 trang 28 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Giải thích nghĩa của những từ ngữ Hán Việt được in đậm trong các câu văn dưới đây:
a. – Kẻ kia là một cư sĩ, trung thuần lẫm liệt, có công với tiên triều, nên Hoàng thiên cho được hưởng cúng tế ở một ngôi đền để đền công khó nhọc. Mày là một kẻ hàn sĩ, sao dám hỗn láo, tội ác tự mình làm ra, còn trốn đi đằng nào?
(Nguyễn Dữ, Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên)
b. – [...] Xin đại vương khoan dung tha cho hắn để tỏ cái đức rộng rãi. Chẳng cần đòi hỏi dây dưa. Nếu thẳng tay trị tội nó, sợ hại đến cái đức hiếu sinh.
(Nguyễn Dữ, Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên)
c. – Đối với những người như ngài, phép nước ngặt lắm. Nhưng biết ngài là một người có nghĩa khí, tôi muốn châm chước ít nhiều.
(Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù)
d. – [...] Chỗ này không phải là nơi để treo một bức lụa trắng trẻo với những nét chữ vuông vắn tươi tắn nó nói lên những cái hoài bão tung hoành của một đời con người.
(Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù)
Gợi ý trả lời
Giải thích nghĩa của các từ ngữ Hán Việt in đậm (dựa vào nghĩa của từng yếu tố Hán Việt kết hợp với ngữ cảnh câu văn):
a.
- tiên triều: *tiên* nghĩa là trước, *triều* nghĩa là triều đình, triều đại. → tiên triều là triều đại trước, triều vua trước (ở đây chỉ triều đại đã qua mà vị cư sĩ từng có công).
- hàn sĩ: *hàn* nghĩa là nghèo, lạnh (bần hàn), *sĩ* nghĩa là kẻ sĩ, người học trò (trí thức). → hàn sĩ là kẻ học trò nghèo, nho sĩ nghèo khó.
b.
- khoan dung: *khoan* nghĩa là rộng rãi, *dung* nghĩa là bao dung, tha thứ. → khoan dung là rộng lòng tha thứ cho lỗi lầm của người khác.
- hiếu sinh: *hiếu* nghĩa là ưa thích, coi trọng, *sinh* nghĩa là sự sống. → hiếu sinh là lòng quý trọng, yêu mến sự sống, không nỡ giết hại sinh mạng.
c.
- nghĩa khí: *nghĩa* nghĩa là điều phải, lẽ phải, việc nghĩa, *khí* nghĩa là khí phách, chí khí. → nghĩa khí là khí phách, tinh thần trọng điều nghĩa, sẵn sàng hành động vì lẽ phải, vì người khác.
d.
- hoài bão tung hoành:
- *hoài bão*: *hoài* nghĩa là ôm ấp, mang trong lòng, *bão* nghĩa là ôm giữ. → hoài bão là ước mơ, khát vọng lớn lao được ấp ủ trong lòng.
- *tung hoành*: *tung* là dọc, *hoành* là ngang. → tung hoành là thỏa sức vùng vẫy, hoạt động mạnh mẽ, tự do theo ý muốn khắp mọi nơi.
→ hoài bão tung hoành chỉ khát vọng lớn lao được thỏa sức vẫy vùng, thực hiện chí lớn, hành động tự do mạnh mẽ của một đời người.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.