Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập một

Giải Đọc trang 157 SGK Ngữ văn 10

Ôn tập học kì I — II. Luyện tập và vận dụng   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Bài thơ Thiên Trường vãn vọng của Trần Nhân Tông
(Lê Trí Viễn)

[...] Bài thơ tả một cảnh thôn quê như muôn vàn cảnh thôn quê lúc chiều xuống. Đơn sơ đường nét: mấy nhà dân quây quần, có trước, có sau, mấy trẻ mục đồng véo von tiếng sáo đưa trâu về chuồng, dăm ba đôi cò sà xuống ruộng. Thanh đạm sắc màu: một làn khói mỏng phớt lên xóm thôn, ánh chiều tà còn lưu luyến, cò trắng, lúa xanh. Trừ tiếng sáo và tiếng chân trâu, không còn động tĩnh nào. Ánh chiều lan lặng lẽ, cò là là không tiếng. Một bức tranh thuỷ mặc. Có mà không. Động mà tĩnh. Nhà thơ là thiền sư, con mắt thế tục nhưng tâm thiền.

[...] Nói gì một cảnh như vậy? Không thể nào khác là một cảnh thanh bình, yên ả, phơn phớt chút tươi vui hiền lành, thầm lặng phát ra từ một cuộc sống có phần ấm no, hạnh phúc.

Thôn hậu, thôn tiền, đạm tự yên,
Bán vô, bán hữu, tịch dương biên.

Đạm tự yên là nhạt như khói. Khói gì? Làn sương từ mặt đất dâng lên theo chiều xuống nơi nương dâu ruộng lúa đang lên xanh? Hay là khói thổi cơm chiều ngây ngây mùi rơm rạ mà cũng là mùi cả nhà sum vầy chuẩn bị bữa cơm rau mắm nhưng ấm no sau một ngày nắng sương vất vả? Tịch dương là chiều tà. Chiều đã tà nhưng xóm thôn chưa đi vào hoàng hôn hẳn. Còn vương vấn đây đó trên đọt cau, mái rạ đôi mảng ánh vàng như một xác nhận của trời đất niềm hi vọng ấm lòng đã trở về với cuộc sống người dân sau bao cơn binh hoả. Mọi sự náo loạn, đốt phá, cướp bóc, giết chóc huỷ diệt dã man của giặc đã qua. Sương ấy là hơi cây cỏ, đất và nước đã nuôi lúa lên xanh, khói kia là khói quây quần sum họp,... Cái tầm thường sau tai biến ngút ngàn trở thành quý báu gấp bội.

(*) Nhan đề do người biên soạn sách giáo khoa đặt.

Đọc văn bản sau và thực hiện các yêu cầu:

Gợi ý trả lời

Phân tích đoạn trích (Lê Trí Viễn bàn về bài thơ *Thiên Trường vãn vọng* của Trần Nhân Tông)

a) Nội dung chính của đoạn trích

Đoạn trích là lời bình giảng, cảm nhận của Lê Trí Viễn về bức tranh làng quê buổi chiều tà trong bài thơ *Thiên Trường vãn vọng*. Người viết làm nổi bật vẻ đẹp đơn sơ, thanh đạm, bình yên của cảnh thôn quê và qua đó khẳng định cảnh ấy phản chiếu một cuộc sống thanh bình, ấm no, hạnh phúc cùng tâm hồn thiền sư của tác giả bài thơ.

b) Những nét đặc sắc của bức tranh thôn quê

- *Đường nét đơn sơ:* mấy nhà dân quây quần (có trước, có sau), mấy trẻ mục đồng thổi sáo đưa trâu về chuồng, dăm ba đôi cò sà xuống ruộng.
- *Sắc màu thanh đạm:* một làn khói mỏng phớt lên xóm thôn, ánh chiều tà còn lưu luyến, cò trắng, lúa xanh.
- *Âm thanh tĩnh lặng:* trừ tiếng sáo và tiếng chân trâu, không còn động tĩnh nào; "ánh chiều lan lặng lẽ, cò là là không tiếng".

→ Tất cả tạo nên một bức tranh thủy mặc: "Có mà không. Động mà tĩnh."

c) Vì sao "Nhà thơ là thiền sư, con mắt thế tục nhưng tâm thiền"

Trần Nhân Tông nhìn cảnh bằng con mắt thế tục (thấy nhà dân, trẻ mục đồng, trâu, cò, khói, lúa — những sự vật đời thường), nhưng cảm nhận và tái hiện cảnh ấy bằng tâm thiền: thấy cái *tĩnh* trong cái *động*, cái *không* trong cái *có*, giữ được sự an nhiên, thanh thản, hòa mình vào cảnh vật. Chính cái nhìn ấy khiến bức tranh vừa chân thực đời thường vừa mang chiều sâu tĩnh lặng, siêu thoát.

d) Ý nghĩa hai câu thơ được trích dẫn

> *Thôn hậu, thôn tiền, đạm tự yên,*
> *Bán vô, bán hữu, tịch dương biên.*

- "Đạm tự yên" (nhạt như khói): gợi làn sương/khói chiều mờ nhạt — có thể là sương từ ruộng lúa nương dâu, cũng có thể là khói bếp thổi cơm chiều, gợi cảnh sum vầy, ấm no.
- "Tịch dương" (chiều tà): chiều đã xuống nhưng xóm thôn chưa hẳn vào hoàng hôn, ánh vàng còn vương trên đọt cau, mái rạ — như xác nhận niềm hi vọng ấm lòng đã trở về sau binh hỏa.

e) Thái độ, tình cảm của người viết và thông điệp

Lời bình thể hiện sự trân trọng, yêu mến cuộc sống thanh bình nơi thôn dã. Người viết nhấn mạnh: sau bao "náo loạn, đốt phá, cướp bóc, giết chóc" của giặc, thì "cái tầm thường sau tai biến ngút ngàn trở thành quý báu gấp bội". Qua đó khẳng định giá trị của hòa bình, ấm no và tài năng của nhà thơ — thiền sư Trần Nhân Tông trong việc nắm bắt cái hồn bình dị mà sâu lắng của quê hương.

*(Nghệ thuật của đoạn bình: ngôn ngữ giàu hình ảnh, cảm xúc; kết hợp miêu tả, phân tích và trích dẫn thơ; dùng nhiều câu ngắn tạo nhịp điệu lắng đọng phù hợp với chất tĩnh của bức tranh.)*

Lưu ý: đề có thể thiếu phần cuối (chạy sang trang)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.