Giải Bài 3 trang 111 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: Một giọt mưa chứa thông tin về sự hiện diện của một đám mây trên trời; một tia sáng chứa thông tin về màu sắc của chất đã gửi nó đến mắt ta; một cái đồng hồ có thông tin về thời gian trong ngày; gió mang thông tin về một trận bão đang ập đến; virus cảm lạnh có thông tin về tính dễ tổn thương của cái mũi tôi; DNA trong tế bào chúng ta chứa tất cả thông tin về mã di truyền của chúng ta (về cái đã làm cho tôi giống với cha của mình); và não của tôi tràn ngập những thông tin được tích luỹ từ trải nghiệm của tôi.
(Các-lô Rô-ve-li, Về chính chúng ta)
Thiết kế một biểu đồ hoặc sơ đồ dựa trên các thông tin trong đoạn trích sau:
Một giọt mưa chứa thông tin về sự hiện diện của một đám mây trên trời; một tia sáng chứa thông tin về màu sắc của chất đã gửi nó đến mắt ta; một cái đồng hồ có thông tin về thời gian trong ngày; gió mang thông tin về một trận bão đang ập đến; virus cảm lạnh có thông tin về tính dễ tổn thương của cái mũi tôi; DNA trong tế bào chúng ta chứa tất cả thông tin về mã di truyền của chúng ta (về cái đã làm cho tôi giống với cha của mình); và não của tôi tràn ngập những thông tin được tích luỹ từ trải nghiệm của tôi.
(Các-lô Rô-ve-li, Về chính chúng ta)
Gợi ý:
– Xác định mục đích giao tiếp.
– Lựa chọn các thông tin cần trực quan hoá thành biểu đồ, sơ đồ.
– Lựa chọn loại biểu đồ, sơ đồ phù hợp.
Gợi ý trả lời
a) Xác định mục đích giao tiếp
Đoạn trích của Các-lô Rô-ve-li nêu một ý tưởng khái quát: *thông tin tồn tại khắp nơi trong tự nhiên và trong chính con người* — mỗi sự vật, hiện tượng đều "mang/chứa" một loại thông tin nào đó. Vì vậy, mục đích của biểu đồ/sơ đồ là trực quan hoá mối quan hệ "sự vật → thông tin mà nó chứa đựng", giúp người đọc nắm nhanh và nhớ được các dẫn chứng mà tác giả liệt kê, đồng thời thấy rõ phạm vi của thông tin trải từ tự nhiên đến cơ thể và trí tuệ con người.
b) Lựa chọn các thông tin cần trực quan hoá
Từ đoạn trích, tách ra 7 cặp "vật mang tin → nội dung thông tin":
| Vật mang tin | Thông tin chứa đựng |
|---|---|
| 1. Giọt mưa | Sự hiện diện của một đám mây trên trời |
| 2. Tia sáng | Màu sắc của chất đã gửi nó đến mắt ta |
| 3. Cái đồng hồ | Thời gian trong ngày |
| 4. Gió | Một trận bão đang ập đến |
| 5. Virus cảm lạnh | Sự dễ tổn thương của cái mũi |
| 6. DNA trong tế bào | Toàn bộ mã di truyền (vì sao tôi giống cha) |
| 7. Não bộ | Những trải nghiệm được tích luỹ |
Có thể gộp 7 dẫn chứng thành 3 nhóm theo nguồn gốc để sơ đồ mạch lạc hơn:
- Tự nhiên – vũ trụ: giọt mưa, tia sáng, gió.
- Do con người tạo ra: cái đồng hồ.
- Cơ thể – con người: virus cảm lạnh, DNA, não bộ.
c) Lựa chọn loại biểu đồ, sơ đồ phù hợp
Vì dữ liệu ở đây không phải số liệu định lượng (không có tỉ lệ, số đo để so sánh), nên không dùng biểu đồ cột, tròn, đường. Dữ liệu thể hiện quan hệ bao chứa/toả nhánh từ một ý trung tâm, do đó loại phù hợp nhất là sơ đồ tư duy (mind map) dạng toả nhánh — còn gọi là sơ đồ hình xương cá/graph cây.
Sơ đồ đề xuất:
```
┌─ Giọt mưa ──────→ sự hiện diện của đám mây
┌─ TỰ NHIÊN ─────┼─ Tia sáng ──────→ màu sắc của chất phát sáng
│ └─ Gió ───────────→ trận bão sắp tới
│
THÔNG ├─ DO CON NGƯỜI ── Đồng hồ ────────→ thời gian trong ngày
TIN ────┤ TẠO RA
HIỆN │
DIỆN │ ┌─ Virus cảm lạnh ─→ sự dễ tổn thương của mũi
KHẮP ───└─ CƠ THỂ & ────┼─ DNA ────────────→ mã di truyền (giống cha)
NƠI CON NGƯỜI └─ Não bộ ─────────→ trải nghiệm tích luỹ
```
Thuyết minh sơ đồ: Ý trung tâm ("Thông tin hiện diện khắp nơi") đặt bên trái/ở giữa; từ đó toả ra 3 nhánh lớn (Tự nhiên – Do con người tạo ra – Cơ thể & con người); mỗi nhánh lớn lại toả ra các nhánh nhỏ là "vật mang tin", và đầu mỗi nhánh nhỏ ghi "thông tin" tương ứng (dùng mũi tên ↔ hoặc dấu →). Cách trình bày này đúng với yêu cầu *sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ* của bài học: kết hợp từ ngữ ngắn gọn với đường nối, mũi tên để làm nổi bật quan hệ, giúp thông tin trực quan, dễ theo dõi hơn so với đoạn văn liệt kê ban đầu.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.