Giải Bài tập 4 trang 22 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
Đọc lại đoạn (3) văn bản Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa trong SGK (tr. 67 – 68) và trả lời các câu hỏi:
1. Theo tác giả, ý nghĩa của văn học nằm ở đâu?
2. Tác giả cho rằng ngoài văn bản, phải tìm hiểu lịch sử, văn hoá, tâm lí,… mới thực sự là đọc hiểu văn bản nghệ thuật. Em hãy lấy ví dụ chứng minh cho điều đó.
3. Tác giả quan niệm "tác phẩm văn học có nhiều tầng nghĩa, đa nghĩa, mơ hồ, không dễ gì tóm lược được vào một câu nhận định hay công thức nào đó". Bằng trải nghiệm đọc của mình, em hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.
4. Trong đoạn trích, có ba câu được bắt đầu bằng cụm từ không ai. Việc lặp lại như vậy có tác dụng gì?
5. Em có nhận xét gì về cách sử dụng lí lẽ của tác giả trong đoạn trích?
(văn bản: Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa (Trần Đình Sử))
Gợi ý trả lời
1. Theo tác giả, ý nghĩa của văn học nằm ở đâu?
Theo tác giả, ý nghĩa của văn học không nằm cố định, khép kín trong văn bản (câu chữ) mà nằm trong mối quan hệ giữa văn bản và người đọc. Ý nghĩa của tác phẩm được hình thành, nảy sinh trong quá trình người đọc tiếp xúc, khám phá văn bản; nó là kết quả của sự "gặp gỡ", đối thoại giữa tác phẩm với tầm đón nhận, vốn sống, sự liên tưởng của từng người đọc. Vì vậy ý nghĩa văn học luôn mở, không bao giờ cạn, mỗi lần đọc lại có thể phát hiện thêm điều mới.
2. Lấy ví dụ chứng minh: ngoài văn bản, phải tìm hiểu lịch sử, văn hoá, tâm lí,… mới thực sự là đọc hiểu văn bản nghệ thuật.
Em đồng ý với ý kiến đó và có thể lấy ví dụ:
a) Khi đọc bài thơ *Qua Đèo Ngang* của Bà Huyện Thanh Quan, nếu chỉ đọc câu chữ, ta chỉ thấy một bức tranh chiều tà hoang vắng. Nhưng khi hiểu hoàn cảnh lịch sử (buổi suy tàn của một triều đại, tâm thế của người lữ khách xa quê) và tâm lí hoài cổ của tác giả, ta mới cảm nhận hết nỗi niềm "nhớ nước đau lòng con quốc quốc", nỗi cô đơn "một mảnh tình riêng ta với ta".
b) Khi đọc truyện *Lão Hạc* của Nam Cao, phải hiểu bối cảnh xã hội người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám — nạn đói, sưu thuế, sự bế tắc cùng cực — thì mới thấu được vì sao lão Hạc phải bán cậu Vàng và chọn cái chết bằng bả chó. Thiếu hiểu biết về lịch sử, văn hoá ấy, người đọc khó hiểu đúng và sâu giá trị nhân đạo của tác phẩm.
→ Như vậy, đọc hiểu văn bản nghệ thuật đòi hỏi phải đặt tác phẩm trong hiểu biết về lịch sử, văn hoá, tâm lí con người, chứ không thể chỉ dừng ở câu chữ.
3. Làm sáng tỏ: tác phẩm văn học có nhiều tầng nghĩa, đa nghĩa, mơ hồ, không dễ tóm lược vào một câu nhận định hay công thức.
Bằng trải nghiệm đọc của mình, em thấy ý kiến trên là xác đáng:
a) Bài thơ *Bánh trôi nước* của Hồ Xuân Hương: tầng nghĩa thứ nhất tả chiếc bánh trôi trắng, tròn, chìm nổi; tầng nghĩa thứ hai nói về thân phận và vẻ đẹp, phẩm chất son sắt của người phụ nữ trong xã hội phong kiến. Không thể tóm gọn tác phẩm vào một câu.
b) Truyện *Chiếc lá cuối cùng* (O. Hen-ri): chiếc lá vừa là chiếc lá thật trên tường, vừa là kiệt tác nghệ thuật của cụ Bơ-men, vừa là biểu tượng của niềm tin, tình yêu thương và sự hi sinh. Mỗi lần đọc lại, em lại hiểu thêm một lớp ý nghĩa mới.
→ Chính vì tác phẩm đa nghĩa, mơ hồ nên việc đọc văn trở thành một "cuộc chơi tìm ý nghĩa" không bao giờ kết thúc, không thể gói lại trong một công thức.
4. Tác dụng của việc lặp lại cụm từ "không ai" ở đầu ba câu.
- Về hình thức, việc lặp lại cụm từ "không ai" tạo nên phép điệp ngữ (điệp cấu trúc) ở đầu câu, làm cho đoạn văn có nhịp điệu, giọng văn trở nên dứt khoát, mạnh mẽ, giàu sức thuyết phục.
- Về nội dung, phép lặp nhấn mạnh, khẳng định tính chất vô cùng, không giới hạn của việc đọc và tìm ý nghĩa văn học: không ai có thể đọc hết, hiểu hết, nắm trọn ý nghĩa của tác phẩm một cách cuối cùng. Qua đó tác giả tô đậm luận điểm: đọc văn là cuộc chơi tìm ý nghĩa bất tận.
5. Nhận xét về cách sử dụng lí lẽ của tác giả trong đoạn trích.
- Lí lẽ của tác giả sắc bén, chặt chẽ, giàu sức thuyết phục: mỗi nhận định đưa ra đều được lí giải, soi sáng từ bản chất của văn học và của hoạt động đọc.
- Lí lẽ được trình bày theo mạch lô-gíc, mạch lạc, kết hợp với giọng văn khẳng định (qua điệp ngữ "không ai") khiến người đọc dễ đồng tình.
- Tác giả sử dụng lí lẽ mang tính khái quát cao nhưng vẫn gần gũi, giúp người đọc nhận thức đúng về đặc trưng đa nghĩa, mở của tác phẩm và về vai trò chủ động của người đọc.
→ Nhìn chung, cách lập luận của Trần Đình Sử vừa khoa học, vừa giàu tính gợi mở, thể hiện tư duy của một nhà nghiên cứu lí luận văn học sâu sắc.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.