Giải Bài 1 trang 18 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
NGỮ LIỆU: Cây lá nơi này cây lá quê hương
Ôi những mẹ những em ta hiền hậu
Những cô gái cùng ta chiến đấu
Giống như người con gái hôm xưa...
Máy bay quân thù
Đốt những vườn cây sém lửa
Chồi biếc bây giờ đứt nhựa
Thân cành đau không cây ơi
Bầm gan tím ruột bao người.
Cả quê nhà
Cùng ta chiến đấu
Từng viên đạn lắp vào nòng pháo
Bồi hồi nghe hương lá bưởi lá chanh.
Vĩnh Phúc, 10 – 1965
(Lưu Quang Vũ – Bằng Việt, Hương cây – Bếp lửa, NXB Văn học, Hà Nội, 1968, tr. 22 – 24)
Bài thơ Lá bưởi lá chanh của nhà thơ Lưu Quang Vũ có phải là thơ tự do không? Vì sao?
Gợi ý trả lời
Khẳng định: Bài thơ *Lá bưởi lá chanh* của Lưu Quang Vũ là thơ tự do.
Vì sao? Căn cứ vào đặc điểm của thể thơ tự do đã học trong SGK Ngữ văn 8 (thơ tự do là thể thơ không bị ràng buộc về số tiếng trong mỗi dòng, số dòng trong mỗi khổ, về vần và nhịp), có thể chỉ ra các dấu hiệu sau:
a) Số tiếng trong mỗi dòng không cố định (không đều nhau). Các dòng dài ngắn khác nhau một cách linh hoạt: có dòng 3 tiếng ("Cả quê nhà"), có dòng 4 tiếng ("Máy bay quân thù", "Cùng ta chiến đấu"), có dòng 6 tiếng ("Chồi biếc bây giờ đứt nhựa", "Thân cành đau không cây ơi", "Bầm gan tím ruột bao người"), có dòng 7 tiếng ("Những cô gái cùng ta chiến đấu", "Từng viên đạn lắp vào nòng pháo"), có dòng 8 tiếng ("Cây lá nơi này cây lá quê hương", "Bồi hồi nghe hương lá bưởi lá chanh"). Đây là dấu hiệu rõ nhất của thơ tự do, khác hẳn thơ lục bát hay thơ năm chữ, bảy chữ có số tiếng cố định.
b) Số dòng trong mỗi khổ không cố định. Bài thơ chia thành nhiều khổ có độ dài khác nhau: khổ đầu 4 dòng, khổ tiếp 5 dòng, khổ sau 4 dòng. Số dòng của các khổ không theo một khuôn mẫu bắt buộc.
c) Vần và nhịp gieo linh hoạt, không theo luật chặt chẽ. Vần được gieo tự nhiên theo cảm xúc (ví dụ: *lửa – nhựa*), nhịp thơ thay đổi theo mạch cảm xúc dồn dập, bồi hồi của tác giả chứ không tuân theo quy định cố định về vần, nhịp như các thể thơ cách luật.
Kết luận: Với các đặc điểm trên (số tiếng mỗi dòng, số dòng mỗi khổ không đều; vần, nhịp linh hoạt theo cảm xúc), bài thơ *Lá bưởi lá chanh* đúng là một bài thơ tự do. Cách viết tự do ấy giúp nhà thơ diễn tả chân thực tình yêu quê hương và nỗi đau, lòng căm giận trước cảnh quê nhà bị bom đạn giặc tàn phá.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.