Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Đọc mở rộng - Bài tập 2 trang 26 SBT Ngữ văn 8

Bài 3. Lời sông núi   Gợi ý trả lời

Đề bài

Tìm đọc một số bài thơ Đường luật (thất ngôn bát cú và tứ tuyệt) viết về vẻ đẹp của thiên nhiên và cuộc sống con người trong quá khứ. Ghi vào nhật kí đọc sách chủ đề, những đặc điểm nổi bật về thi luật của một bài thơ Đường luật (thất ngôn bát cú hoặc tứ tuyệt) như bố cục, niêm, luật, vần, nhịp, đối; hình ảnh, biện pháp tu từ đáng chú ý trong bài thơ và cảm nghĩ của em về bài thơ.

Gợi ý trả lời

Nhật kí đọc sách – Chủ đề: Thơ Đường luật viết về vẻ đẹp thiên nhiên và cuộc sống con người trong quá khứ

*Đây là bài tập Đọc mở rộng, em tự tìm đọc và ghi lại cảm nhận. Dưới đây là một bài mẫu để tham khảo cách trình bày.*

a) Một số bài thơ Đường luật đã tìm đọc

- *Qua Đèo Ngang* – Bà Huyện Thanh Quan (thất ngôn bát cú).
- *Thu điếu (Câu cá mùa thu)* – Nguyễn Khuyến (thất ngôn bát cú).
- *Bánh trôi nước* – Hồ Xuân Hương (thất ngôn tứ tuyệt).
- *Nam quốc sơn hà* (tương truyền Lý Thường Kiệt) – thất ngôn tứ tuyệt.

Em chọn phân tích thi luật của bài *Qua Đèo Ngang* (thất ngôn bát cú Đường luật):

> Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà,
> Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
> Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
> Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
> Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
> Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
> Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
> Một mảnh tình riêng, ta với ta.

b) Những đặc điểm nổi bật về thi luật

- Thể thơ – bố cục: thất ngôn bát cú (8 câu, mỗi câu 7 tiếng). Bố cục 4 phần: đề (câu 1–2: giới thiệu cảnh Đèo Ngang lúc chiều tà), thực (câu 3–4: tả cảnh vật, con người thưa thớt), luận (câu 5–6: bộc lộ nỗi nhớ nước, thương nhà), kết (câu 7–8: nỗi cô đơn trước trời non nước).
- Luật bằng – trắc: tiếng thứ hai của câu 1 là "tới" (thanh trắc) nên bài thơ làm theo luật trắc. Các tiếng ở vị trí "nhị – tứ – lục" tuân theo quy tắc "nhất – tam – ngũ bất luận, nhị – tứ – lục phân minh".
- Niêm: các câu niêm với nhau theo cặp 1–8, 2–3, 4–5, 6–7 (các tiếng thứ 2, 4, 6 cùng thanh bằng/trắc), tạo sự gắn kết chặt chẽ cho bài thơ.
- Vần: gieo vần bằng, vần chân, một vần duy nhất ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: *tà – hoa – nhà – gia – ta* (vần "a").
- Nhịp: chủ yếu ngắt nhịp 4/3 (ví dụ: "Bước tới Đèo Ngang / bóng xế tà"); riêng câu 3–4 có thể ngắt 2/2/3 làm nổi bật dáng người, cảnh vật.
- Đối: đối rất chỉnh ở hai cặp câu thực (3–4) và luận (5–6): "Lom khom dưới núi" đối "Lác đác bên sông", "tiều vài chú" đối "chợ mấy nhà"; "Nhớ nước đau lòng" đối "Thương nhà mỏi miệng", "con quốc quốc" đối "cái gia gia".

c) Hình ảnh và biện pháp tu từ đáng chú ý

- Hình ảnh: cảnh thiên nhiên hoang sơ, rậm rạp (*cỏ cây chen đá, lá chen hoa*), con người và cuộc sống nhỏ bé, thưa thớt (*tiều vài chú, chợ mấy nhà*), không gian mênh mông lúc chiều tà (*trời, non, nước*).
- Biện pháp tu từ:
- *Đảo ngữ* "Lom khom dưới núi…", "Lác đác bên sông…" đưa từ láy lên đầu câu, nhấn mạnh sự nhỏ nhoi, thưa vắng.
- *Từ láy tượng hình* "lom khom", "lác đác" gợi dáng vẻ và sự thưa thớt của cảnh vật, con người.
- *Chơi chữ – điệp âm* "con quốc quốc" (cuốc – nước), "cái gia gia" (đa – nhà): mượn tiếng chim để gửi gắm nỗi nhớ nước, thương nhà.
- *Phép đối* và *điệp từ* "chen", *liệt kê* "trời, non, nước" làm giàu nhạc điệu và sức gợi.
- Cụm "ta với ta" khép lại bài thơ, diễn tả nỗi cô đơn tuyệt đối của tác giả giữa trời đất bao la.

d) Cảm nghĩ của em về bài thơ

Bài thơ vẽ nên bức tranh Đèo Ngang lúc chiều tà vừa đẹp, hùng vĩ vừa hoang vắng, đượm buồn. Qua đó, em cảm nhận được tâm trạng cô đơn, nỗi hoài cổ và tình yêu nước, nhớ nhà sâu kín của Bà Huyện Thanh Quan. Thể thơ Đường luật với niêm, luật, vần, đối chặt chẽ cùng nghệ thuật tả cảnh ngụ tình, dùng từ láy và chơi chữ tài tình đã giúp bài thơ trở thành một tác phẩm giàu nhạc điệu và cảm xúc. Em thêm yêu và trân trọng vẻ đẹp cổ điển, hàm súc của thơ Đường luật trong văn học trung đại Việt Nam.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.