Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài tập 2 trang 90 SBT Ngữ văn 8

Bài 5. Những câu chuyện hài   Gợi ý trả lời

Đề bài

Bài tập này yêu cầu viết bài văn nghị luận hoàn chỉnh, trình bày suy nghĩ về cách sống được nói đến trong câu tục ngữ "Ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau.". Tương tự như bài tập 1, em cần hiểu được nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của câu tục ngữ thì mới có thể xác định được vấn đề cần bàn luận. Ăn cỗ đi trước: khi đi ăn cỗ thì đi sớm để ăn được những món ngon, không bị ăn cỗ thừa dồn lại. Lội nước đi sau: khi đi qua chỗ có nước ngập thì để người khác lội trước xem đường đi có an toàn không, sau đó rút kinh nghiệm cho mình, tránh những chỗ nguy hiểm. Nghĩa hàm ẩn của câu tục ngữ phản ánh thói ích kỉ, khôn lỏi, luôn chọn những thuận lợi về mình, đẩy khó khăn cho người khác.

Trước khi viết, em hãy lập dàn ý cho bài văn theo gợi ý:

– Giải thích câu tục ngữ để chỉ ra vấn đề cần nghị luận (lối sống ích kỉ).

– Trình bày ý kiến về vấn đề (những cái lợi và cái hại; lối sống ích kỉ được đánh giá như thế nào khi ta sống trong cộng đồng;…). Đưa ra những lí lẽ và dẫn chứng phù hợp để làm rõ ý kiến của mình về vấn đề.

– Nêu những ý kiến phê phán hoặc đồng tình với cách sống trên, từ đó khẳng định ý kiến của mình.

Gợi ý trả lời

a) Lập dàn ý cho bài văn nghị luận

*Mở bài:*
- Dẫn dắt: Tục ngữ là kho tàng kinh nghiệm của cha ông, trong đó có những câu không chỉ đúc kết kinh nghiệm sống mà còn kín đáo phê phán những thói xấu.
- Nêu vấn đề: Câu tục ngữ "Ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau" phản ánh và phê phán lối sống ích kỉ, khôn lỏi.

*Thân bài:*

– Giải thích câu tục ngữ để chỉ ra vấn đề nghị luận:
- Nghĩa tường minh: *Ăn cỗ đi trước* — đi ăn cỗ thì đến sớm để chọn được món ngon, tránh phải ăn phần thừa; *Lội nước đi sau* — khi qua chỗ ngập thì để người khác lội trước dò đường, mình đi sau cho an toàn.
- Nghĩa hàm ẩn: Câu tục ngữ ám chỉ, phê phán lối sống ích kỉ, khôn lỏi — luôn giành phần thuận lợi, phần lợi về mình và đẩy khó khăn, nguy hiểm cho người khác.
- → Vấn đề cần bàn luận: lối sống ích kỉ, chỉ biết đến lợi ích của bản thân.

– Trình bày ý kiến về vấn đề (lí lẽ và dẫn chứng):
- *Biểu hiện của lối sống ích kỉ:* trong tập thể, lớp học, gia đình, công việc… có những người chỉ nhận việc nhẹ, tránh việc khó; hưởng thành quả chung nhưng né tránh trách nhiệm, đùn đẩy phần vất vả cho người khác.
- *Cái "lợi" trước mắt:* người sống ích kỉ có thể tạm thời giành được chút lợi ích, tránh được thiệt thòi, vất vả cho riêng mình.
- *Cái hại lâu dài:*
+ Với bản thân: trở nên nhỏ nhen, hèn nhát, mất đi sự tự trọng và bản lĩnh; vì ngại khó, ngại khổ nên không rèn được ý chí, không trưởng thành. Dần dần bị mọi người xa lánh, mất đi những mối quan hệ tốt đẹp và lòng tin.
+ Với cộng đồng: nếu ai cũng "ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau" thì những việc chung, việc khó sẽ chẳng ai gánh vác; tập thể rời rạc, mất đoàn kết, không thể cùng nhau vượt qua thử thách.
- *Dẫn chứng:* Trái ngược với lối sống ấy là bao tấm gương biết sống vì người khác: người lính xung phong đi đầu nơi hiểm nguy, người thầy thuốc, tình nguyện viên lao vào vùng dịch, vùng lũ; trong lớp có bạn sẵn sàng nhận phần việc nặng, giúp đỡ bạn yếu hơn. Chính những con người ấy mới được yêu quý, kính trọng.

– Nêu ý kiến phê phán / đồng tình và khẳng định ý kiến của mình:
- Em không đồng tình với cách sống "ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau". Đây là lối sống ích kỉ, khôn lỏi, đáng chê trách vì nó đi ngược lại tinh thần tương thân tương ái, đoàn kết — truyền thống tốt đẹp của dân tộc.
- Mỗi người, nhất là học sinh, cần biết sống chan hòa, sẵn sàng chia sẻ khó khăn với người khác, dám nhận phần việc khó về mình; đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân.

*Kết bài:*
- Khẳng định lại: Câu tục ngữ là lời nhắc nhở, phê phán lối sống ích kỉ.
- Liên hệ bản thân: rút ra bài học sống đẹp — sống vì mọi người, biết nhường nhịn và sẻ chia.

---

b) Bài văn nghị luận hoàn chỉnh

Kho tàng tục ngữ Việt Nam không chỉ đúc kết những kinh nghiệm quý báu mà đôi khi còn kín đáo phê phán những thói hư, tật xấu trong cách sống của con người. Câu tục ngữ "Ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau" là một lời nhắc nhở sâu sắc, giúp ta nhận ra và tránh xa lối sống ích kỉ, khôn lỏi.

Trước hết, cần hiểu đúng ý nghĩa của câu tục ngữ. Về nghĩa tường minh, "ăn cỗ đi trước" là khi đi ăn cỗ thì đến thật sớm để được ăn những món ngon, không phải ăn phần thừa dồn lại; còn "lội nước đi sau" là khi đi qua chỗ nước ngập thì để người khác lội trước dò đường, xem có an toàn hay không rồi mình mới đi sau để tránh nguy hiểm. Từ những hình ảnh cụ thể ấy, câu tục ngữ gửi gắm một nghĩa hàm ẩn: phê phán thói ích kỉ, khôn lỏi của những người luôn giành phần thuận lợi về mình và đẩy phần khó khăn, nguy hiểm cho người khác. Vấn đề cần bàn luận ở đây chính là lối sống ích kỉ.

Lối sống ích kỉ ấy có nhiều biểu hiện trong đời sống hằng ngày. Đó là những người trong tập thể chỉ nhận việc nhẹ, né tránh việc khó; sẵn sàng hưởng thành quả chung nhưng lại đùn đẩy phần vất vả, trách nhiệm cho người khác. Thoạt nhìn, họ dường như được lợi: tránh được thiệt thòi, giành được phần hơn mà không phải nhọc công. Nhưng đó chỉ là cái lợi trước mắt, nhỏ nhoi. Cái hại mà họ nhận lấy mới thật lâu dài và sâu sắc. Với bản thân, người sống ích kỉ dần trở nên nhỏ nhen, hèn nhát; vì ngại khó, ngại khổ nên không rèn luyện được ý chí, bản lĩnh, mãi không thể trưởng thành. Tệ hơn, họ sẽ bị mọi người xa lánh, đánh mất lòng tin và những mối quan hệ tốt đẹp. Với cộng đồng, nếu ai cũng "ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau" thì những việc chung, việc khó sẽ chẳng còn ai gánh vác, tập thể trở nên rời rạc, mất đoàn kết và không thể cùng nhau vượt qua thử thách.

Trái ngược với lối sống ấy, cuộc sống luôn có biết bao con người đẹp đẽ biết sống vì người khác. Đó là người lính xung phong đi đầu nơi hiểm nguy, là những thầy thuốc, tình nguyện viên không ngại lao vào vùng dịch, vùng lũ để cứu giúp đồng bào. Ngay trong lớp học, cũng có những bạn sẵn sàng nhận phần việc nặng, giúp đỡ bạn yếu hơn mình. Chính những con người biết đặt lợi ích chung lên trên, dám nhận khó khăn về mình mới là người được yêu quý và kính trọng.

Vì vậy, em hoàn toàn không đồng tình với cách sống "ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau". Đó là lối sống ích kỉ, khôn lỏi, đáng phê phán, bởi nó đi ngược lại tinh thần tương thân tương ái, đoàn kết — truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta. Mỗi người, nhất là học sinh chúng em, cần biết sống chan hòa, sẵn sàng chia sẻ khó khăn, dám nhận phần việc khó về mình và luôn đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân.

Tóm lại, câu tục ngữ "Ăn cỗ đi trước, lội nước đi sau" là lời phê phán sâu sắc đối với lối sống ích kỉ. Qua đó, em rút ra bài học quý giá cho mình: hãy sống rộng lượng, biết nhường nhịn và sẻ chia, sống vì mọi người để trở thành một con người có ích và được yêu thương.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.