Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 2 trang 82 SBT Ngữ văn 10

Bài 6. – Đọc mở rộng: Hồn thiêng đưa đường   Gợi ý trả lời

Đề bài

Việc vận dụng các thể thơ dân tộc trên sân khấu chèo hoặc tuồng (thể hiện qua một trích đoạn đã học hoặc đã đọc).

Để thực hiện đề tài nói trên, những việc cần chuẩn bị có thể là:
– Ôn lại kiến thức về một số thể thơ dân tộc đã học.
– Đọc kĩ văn bản đã chọn để khảo sát về vấn đề.
– Tìm đọc các tài liệu có liên quan về vấn đề.

Những câu hỏi cơ bản cần trả lời có thể là:
– Thể thơ nào đã được sử dụng?
– Số lượng các dòng biểu hiện lời thoại có sử dụng từng thể thơ đó là bao nhiêu? Tương quan tỉ lệ giữa chúng như thế nào?
– Việc tuân thủ những quy định của thể thơ được thể hiện ra sao? Đâu là những điểm thể hiện sự "phá cách" của tác giả? Tác dụng của những điểm "phá cách" đó là gì?
– Qua việc tác giả vận dụng các thể thơ dân tộc, có thể nói gì về mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật?

Gợi ý trả lời

Chuẩn bị: Chọn trích đoạn chèo "Xúy Vân giả dại" (trích vở *Kim Nham*) đã học trong bài — một trích đoạn tiêu biểu cho việc đưa thể thơ dân tộc lên sân khấu. Trước khi khảo sát: ôn lại đặc điểm các thể thơ dân tộc đã học (lục bát, song thất lục bát, các thể vãn 4 chữ / 5 chữ); đọc kĩ lại lời hát của Xúy Vân; tham khảo phần tri thức ngữ văn về chèo (làn điệu, lời trò).

a) Thể thơ nào đã được sử dụng?

Trong lời thoại – lời hát của Xúy Vân, tác giả dân gian chủ yếu vận dụng các thể thơ dân tộc:

- Lục bát và lục bát biến thể – thể thơ nền tảng của chèo (ví dụ: *"Tôi kêu đò, đò nọ không thưa / Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò"*; *"Con cá rô nằm vũng chân trâu / Để cho năm bảy cần câu châu vào"*).
- Thể vãn (vãn bốn chữ, vãn năm chữ) – các câu ngắn, dồn dập (*"Bông bông dắt, bông bông díu / Xa xa lắc, xa xa líu"*; *"Chị em ơi! / Ra đây có phải xưng danh không nhỉ?"*).
- Xen kẽ một số câu nói lối / câu nói có vần mang tính dẫn chuyện.

b) Số lượng dòng theo từng thể và tương quan tỉ lệ

Khảo sát các dòng lời hát trong trích đoạn (SGK), kết quả có thể lập thành bảng (số liệu minh họa cho cách trình bày, HS cần đếm lại chính xác trên bản mình đọc):

| Thể thơ | Số dòng (ước) | Tỉ lệ |
|---|---|---|
| Lục bát + lục bát biến thể | ~ 36 dòng | ~ 60% |
| Vãn bốn / năm chữ | ~ 18 dòng | ~ 30% |
| Nói lối / câu có vần khác | ~ 6 dòng | ~ 10% |

→ Lục bát (và biến thể) chiếm ưu thế, giữ vai trò xương sống; thể vãn đứng thứ hai, tạo đoạn cao trào gấp gáp; nói lối chỉ chiếm phần nhỏ, làm nhiệm vụ kết nối.

c) Việc tuân thủ quy định của thể thơ và những điểm "phá cách"

- *Tuân thủ:* phần lớn câu lục bát giữ đúng mô hình 6 – 8 tiếng, gieo vần chân – vần lưng, nhịp chẵn, nên lời hát mượt mà, dễ phổ vào làn điệu.
- *Phá cách:*
1. Thêm / bớt tiếng làm thành lục bát biến thể, phá vỡ số tiếng cố định để hợp với tiết tấu làn điệu và nhịp diễn.
2. Chêm tiếng đệm, hư từ ("bông bông", "i i", "ơi") – vốn không có trong thơ viết – để tăng tính nhạc, tính diễn xướng.
3. Câu "hát ngược" phi lô-gíc (kiểu *"Chuột đậu cành rào, muỗi ấp cánh dơi"*): cố ý đảo lộn trật tự hợp lí.
- *Tác dụng:* những chỗ phá cách diễn tả đắt giá tâm trạng rối bời, trạng thái nửa tỉnh nửa điên, uất ức mà bế tắc của Xúy Vân; đồng thời khiến lời thơ gắn chặt với âm nhạc, động tác múa và không gian trình diễn của chèo.

d) Qua đó, nói gì về mối quan hệ giữa các loại hình nghệ thuật?

Khi được đưa lên sân khấu, thể thơ dân tộc (văn học) không tồn tại độc lập mà trở thành chất liệu ngôn từ cho làn điệu. Lời thơ hòa cùng âm nhạc (làn điệu hát), vũ đạo (múa, điệu bộ) và nghệ thuật biểu diễn của diễn viên. Vì vậy chèo (và tuồng) là loại hình nghệ thuật tổng hợp: thơ ca, âm nhạc, múa và diễn xuất gắn bó, nương tựa, bổ sung cho nhau; thể thơ dân tộc góp phần làm nên bản sắc và sức sống của sân khấu truyền thống.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.