Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài tập 7 trang 16 SBT Ngữ văn 10

Thực hành tiếng Việt / Viết (Sử dụng yếu tố miêu tả, biểu cảm trong văn bản nghị luận / thuyết minh)   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Làng người Việt thường được lập gần sông và kênh. Từ xa, trông nó như một cụm cây xanh, trong đó mọc lộn xộn những cây tre với hình dạng uy nghi, cây xoài lá thẫm màu, cây bông gạo, cây mít, cây cọ,... Màu xanh thẫm của lùm cây nhiều vẻ này nổi bật ở chân trời trên nền màu xanh nhạt hơn của ruộng lúa. Về mùa xuân, màu đỏ của hoa phượng và bông gạo làm hiện lên một phong cảnh vô cùng đẹp mắt. Thường thường, vì tha thiết với quyền tự quản của mình, làng trồng quanh mình một hàng rào vững chắc những cây tre hoặc cây gai, tạo thành một phương tiện phòng thủ rất tốt, đồng thời hàng rào đó ngăn cản mọi con mắt bên ngoài nhìn vào trong làng. Ở nơi nào, như ở Phủ Diễn tại Trung Kì, tre khó mọc, người nông dân khắc phục khó khăn đó một cách độc đáo và rất kì lạ: họ rào kín làng mình bằng cách kết hợp hai thứ cây, một cây ngăn cản mắt nhìn, và cây kia ngăn không cho ai lọt vào làng. Cây thứ nhất là một cây họ lúa cao lớn, có dáng dấp như cây sậy, được trồng thành cụm dày, che giấu hoàn toàn bên trong làng; cây thứ hai là một cây phi nước, có gai, chỉ cao trên 1,5 m chút ít. Nhưng tạo ra ở chân hàng rào một lùm rất dày, nhiều gai mà giá trị phòng vệ ít nhất cũng ngang cây tre.

Dù thế nào, thì cảnh quan các vùng châu thổ Việt Nam ở đây đâu đâu cũng mang dáng dấp một công viên. Ở Nam Kì, trên các khúc lượn quanh co của sông Sài Gòn chẳng hạn, giữa Thủ Dầu Một và Sài Gòn, nhất là giữa Bình Sơn và Bình Triệu, trên suốt hơn 25 km đường chim bay, những làng mạc chen chúc thành các khóm dày đặc tạo cho ta cảm tưởng về một bức tranh ghép mảnh bằng cây xanh. Hành lang dài này cung cấp cho du khách một trong những khu vườn đẹp nhất Việt Nam.

(Theo Nguyễn Văn Huyên, Văn minh Việt Nam, Sđd, tr. 181)

Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi:

1. Tìm yếu tố miêu tả trong đoạn trích và phân tích tác dụng của nó.

2. Đoạn trích thể hiện thái độ gì của tác giả? Thái độ đó được thể hiện bằng cách nào?

3. Liên hệ với cuộc sống làng quê thời nay, bạn nhận thấy có những thay đổi gì? Bạn nghĩ gì về những sự thay đổi đó?

Gợi ý trả lời

Bài tập 7 (trang 17) — Đọc đoạn trích (Nguyễn Văn Huyên, *Văn minh Việt Nam*) và trả lời câu hỏi

Câu 1. Tìm yếu tố miêu tả trong đoạn trích và phân tích tác dụng của nó.

*Các yếu tố miêu tả tiêu biểu:*

- Tả toàn cảnh ngôi làng từ xa: "trông nó như một cụm cây xanh, trong đó mọc lộn xộn những cây tre với hình dạng uy nghi, cây xoài lá thẫm màu, cây bông gạo, cây mít, cây cọ,...".
- Tả màu sắc: "Màu xanh thẫm của lùm cây nhiều vẻ này nổi bật ở chân trời trên nền màu xanh nhạt hơn của ruộng lúa"; "màu đỏ của hoa phượng và bông gạo làm hiện lên một phong cảnh vô cùng đẹp mắt".
- Tả hàng rào phòng thủ của làng: hàng rào tre, cây gai "vững chắc", rồi cách rào kín ở Phủ Diễn bằng "hai thứ cây" — một cây họ lúa "cao lớn, có dáng dấp như cây sậy, trồng thành cụm dày", một cây "có gai, chỉ cao trên 1,5 m", tạo "một lùm rất dày, nhiều gai".
- Tả cảnh quan châu thổ ở Nam Kì: dọc "các khúc lượn quanh co của sông Sài Gòn", "những làng mạc chen chúc thành các khóm dày đặc tạo cho ta cảm tưởng về một bức tranh ghép mảnh bằng cây xanh", "một trong những khu vườn đẹp nhất Việt Nam".

*Tác dụng:*

- Giúp người đọc hình dung cụ thể, sinh động diện mạo của làng quê Việt Nam: màu sắc, hình khối, cây cối, bố cục không gian hiện lên rõ ràng như một bức tranh.
- Làm cho lí lẽ của bài nghị luận/thuyết minh (về đặc điểm cảnh quan và văn hóa làng xã Việt) trở nên trực quan, giàu sức thuyết phục: không chỉ nói "làng đẹp, làng khép kín, có tính tự quản" một cách khô khan mà chứng minh bằng hình ảnh (hàng rào tre, cây gai vừa làm đẹp vừa phòng thủ, ngăn mắt nhìn vào).
- Khơi gợi cảm xúc thẩm mĩ (cảm giác về một công viên, một khu vườn, một bức tranh ghép mảnh), từ đó thể hiện kín đáo tình cảm, thái độ của tác giả với đối tượng.

Câu 2. Đoạn trích thể hiện thái độ gì của tác giả? Thái độ đó được thể hiện bằng cách nào?

*Thái độ:* tác giả bộc lộ tình yêu, niềm tự hào, sự trân trọng và ngợi ca đối với cảnh quan làng quê Việt Nam; đồng thời cảm phục, khâm phục trí thông minh, sự khéo léo, sáng tạo của người nông dân Việt (cách rào làng "độc đáo và rất kì lạ" ở Phủ Diễn).

*Thái độ đó được thể hiện bằng cách:*

- Qua các yếu tố miêu tả và hình ảnh so sánh đẹp đẽ: ví làng như "cụm cây xanh", cảnh quan "mang dáng dấp một công viên", làng mạc như "một bức tranh ghép mảnh bằng cây xanh", "một trong những khu vườn đẹp nhất Việt Nam".
- Qua các từ ngữ, yếu tố biểu cảm trực tiếp mang sắc thái ngợi ca, đánh giá: "uy nghi", "vô cùng đẹp mắt", "độc đáo và rất kì lạ", "đẹp nhất".
- Qua cách chọn lọc chi tiết và giọng điệu: nhấn mạnh vẻ đẹp, sự hài hòa giữa thiên nhiên với đời sống con người, giữa cái đẹp với sự hữu dụng (hàng rào vừa đẹp vừa phòng thủ), cho thấy cái nhìn vừa khoa học vừa thấm đượm tình cảm của một nhà nghiên cứu yêu quê hương, đất nước.

→ Tác giả không nói thẳng "tôi yêu, tôi tự hào" mà gửi gắm thái độ qua miêu tả kết hợp biểu cảm — đây chính là cách sử dụng yếu tố miêu tả, biểu cảm trong văn bản nghị luận/thuyết minh mà bài học hướng tới.

Câu 3. Liên hệ với cuộc sống làng quê thời nay, bạn nhận thấy có những thay đổi gì? Bạn nghĩ gì về những sự thay đổi đó?

*(Đây là câu nêu ý kiến cá nhân; dưới đây là một hướng trả lời tham khảo.)*

*Những thay đổi dễ nhận thấy:*

- Về cảnh quan, không gian: những lũy tre, hàng rào cây gai bao quanh làng dần biến mất; thay vào đó là tường gạch, cổng bê tông, nhà cao tầng, nhà ống; đường làng được bê tông hóa, nhựa hóa. Màu xanh của cây cối, ruộng lúa bị thu hẹp.
- Về đời sống: điện, nước sạch, internet, phương tiện giao thông hiện đại phổ biến; nhiều làng nghề, khu công nghiệp, khu dân cư mới mọc lên; đời sống vật chất, tiện nghi được nâng cao.
- Về con người và văn hóa: tính khép kín, "tự quản" của làng xưa giảm đi; giao lưu với bên ngoài rộng mở hơn; song một số nét sinh hoạt, phong tục truyền thống cũng phai nhạt dần.

*Suy nghĩ về những thay đổi đó:*

- Đây là sự thay đổi tất yếu và tích cực của quá trình hiện đại hóa nông thôn: đời sống người dân khá hơn, văn minh hơn, bộ mặt làng quê khởi sắc — điều đáng mừng.
- Tuy nhiên, cũng cần băn khoăn, nuối tiếc trước việc nhiều vẻ đẹp tự nhiên, bản sắc và sự bình yên của làng quê truyền thống đang mai một, môi trường có nơi bị ô nhiễm.
- Vì vậy, mỗi người nên có ý thức phát triển hài hòa: vừa tiếp nhận tiến bộ, tiện nghi hiện đại, vừa giữ gìn cảnh quan xanh, môi trường và những giá trị văn hóa tốt đẹp của làng quê — để làng quê Việt vừa đổi mới vừa không đánh mất chính mình.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.