Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài tập 8 trang 5 SBT Ngữ văn 10

Bài 6. Nguyễn Trãi - "Dành còn để trợ dân này"   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Dục Thuý sơn trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 24) và trả lời các câu hỏi:

1. Dựa vào gợi ý trong phần cước chú cho bài thơ này ở SGK (tr. 24), hãy sưu tầm một bài thơ của tác giả khác cùng viết về núi Dục Thuý. Nêu cảm nhận của bạn về bài thơ đó.

2. Hãy nhớ lại cách phân chia bố cục của bài thơ này khi học ở trên lớp. Ngoài cách phân chia đó, theo bạn, còn có thể chia bố cục tác phẩm này theo cách nào? Nêu lí do bạn đề xuất cách phân chia như vậy.

3. Xác lập mô hình thanh điệu (theo luật) của bài thơ, chỉ ra điểm khác nhau về mô hình này giữa nguyên văn với bản dịch.

4. Theo bạn, câu thơ nào trong bài thể hiện rõ nhất sự liên tưởng – tưởng tượng của tác giả? Biện pháp tu từ nổi bật nhất được tác giả sử dụng trong câu thơ để biểu đạt sự liên tưởng – tưởng tượng là gì?
(văn bản: Dục Thuý sơn – Nguyễn Trãi)

Gợi ý trả lời

## Bài tập 8 — *Dục Thuý sơn* (Nguyễn Trãi)

Nguyên văn (phiên âm Hán Việt):

> Hải khẩu hữu tiên san, / Tiền niên lũ vãng hoàn. / Liên hoa phù thuỷ thượng, / Tiên cảnh truỵ trần gian. / Tháp ảnh trâm thanh ngọc, / Ba quang kính thuý hoàn. / Hữu hoài Trương Thiếu Bảo, / Bi khắc tiển hoa ban.

Dịch thơ (Khương Hữu Dụng):

> Cửa biển có non tiên, / Từng qua lại mấy phen. / Cảnh tiên rơi cõi tục, / Mặt nước nổi hoa sen. / Bóng tháp hình trâm ngọc, / Gương soi ánh tóc huyền. / Nhớ xưa Trương Thiếu Bảo, / Bia khắc dấu rêu hèn.

---

1) Sưu tầm một bài thơ của tác giả khác cùng viết về núi Dục Thuý và nêu cảm nhận

Cước chú trong SGK cho biết Trương Thiếu Bảo chính là Trương Hán Siêu — người từng gắn bó, đề thơ, dựng bia ở núi Dục Thuý. Từ gợi ý đó, có thể tìm bài *Dục Thuý sơn* của chính Trương Hán Siêu:

> Sơn sắc thượng y y, / Du nhân hồ bất quy? / Trung lưu quang tháp ảnh, / Thượng giới khải nham phi. / Phù thế như kim biệt, / Nhàn danh ngộ tạc phi. / Ngũ Hồ thiên địa khoát, / Hảo phỏng cựu ngư ki.

*(Dịch nghĩa: Sắc núi vẫn mơ màng như cũ, / Người đi chơi sao chẳng trở về? / Giữa dòng lấp lánh bóng tháp, / Cõi trên mở cánh cửa đá. / Cuộc phù thế nay đã xa, / Mới biết cái danh nhàn trước kia là lầm. / Trời đất Ngũ Hồ bát ngát, / Hãy tìm về ghềnh câu cá cũ.)*

*Cảm nhận:* Cùng một thắng cảnh nhưng Trương Hán Siêu nghiêng về triết lí xuất thế — mượn vẻ đẹp còn nguyên vẹn của núi non ("sơn sắc thượng y y") để chiêm nghiệm về sự phù du của kiếp người và danh lợi, từ đó khao khát lui về ẩn dật nơi "Ngũ Hồ". Giọng thơ trầm tư, thanh thản. Đặt cạnh *Dục Thuý sơn* của Nguyễn Trãi (tả cảnh lộng lẫy rồi gửi nỗi niềm hoài cổ), ta thấy mỗi tác giả tìm ở núi Dục Thuý một tiếng nói riêng, làm nên chiều sâu văn hoá của một danh thắng.

*(Có thể thay bằng thơ đề vịnh Dục Thuý của Lê Thánh Tông, Cao Bá Quát, Nguyễn Khuyến… miễn là cùng đề tài.)*

---

2) Các cách phân chia bố cục

- *Cách thường học trên lớp:* chia 2 phần — 6 câu đầu tả cảnh núi Dục Thuý đẹp như chốn bồng lai; 2 câu cuối bày tỏ nỗi niềm hoài niệm Trương Hán Siêu (cảm xúc hoài cổ).

- *Cách đề xuất thêm:* chia 4 phần theo kết cấu đề – thực – luận – kết của thơ Đường luật bát cú (mỗi phần 2 câu):
- *Đề* (câu 1–2): giới thiệu núi tiên nơi cửa biển và duyên gắn bó của tác giả.
- *Thực* (câu 3–4): tả khái quát hình thế núi như đoá sen, như cảnh tiên giữa cõi tục.
- *Luận* (câu 5–6): tả cận cảnh bằng liên tưởng tinh tế (bóng tháp – trâm ngọc, sóng nước – gương soi tóc).
- *Kết* (câu 7–8): từ cảnh chuyển sang tình, hoài niệm người xưa.

*Lí do:* bài thơ là một bài ngũ ngôn bát cú Đường luật hoàn chỉnh nên hoàn toàn có thể đọc theo mạch đề–thực–luận–kết; cách chia này làm rõ trình tự vận động của cảm xúc (từ xa đến gần, từ cảnh đến tình) và tính chặt chẽ của thể loại.

---

3) Mô hình thanh điệu (luật bằng – trắc)

Bài thơ là ngũ ngôn bát cú, gieo vần bằng (san – hoàn – gian – hoàn – ban). Xét chữ thứ 2 của câu 1 (*khẩu* – thanh trắc) → bài làm theo luật trắc.

Mô hình thanh ở các vị trí trọng yếu (chữ 2 – chữ 4) của nguyên văn:

| Câu | Chữ 2 | Chữ 4 |
|---|---|---|
| 1 | T (khẩu) | B (tiên) |
| 2 | B (niên) | T (vãng) |
| 3 | B (hoa) | T (thuỷ) |
| 4 | T (cảnh) | B (trần) |
| 5 | T (ảnh) | B (thanh) |
| 6 | B (quang) | T (thuý) |
| 7 | B (hoài) | T (Thiếu) |
| 8 | T (khắc) | B (hoa) |

Đúng niêm luật: câu 1 niêm với câu 8, câu 2–3, câu 4–5, câu 6–7 (chữ 2 cùng thanh); trong mỗi liên chữ 2 và chữ 4 đối thanh.

*Điểm khác nhau giữa nguyên văn và bản dịch:*
- Ở các vị trí trọng yếu (chữ 2, chữ 4), bản dịch của Khương Hữu Dụng giữ gần như đúng mô hình của nguyên văn (cũng luật trắc, vần bằng tiên – phen – sen – huyền – hèn).
- Khác biệt nằm ở các vị trí "nhất – tam – ngũ bất luận" (chữ 1, 3, 5): bản dịch có những câu dồn nhiều thanh trắc tạo âm hưởng trúc trắc hơn, tiêu biểu câu 4 *"Mặt(T) nước(T) nổi(T) hoa(B) sen(B)"* (ba thanh trắc liền) so với nguyên văn *"Tiên(B) cảnh(T) truỵ(T) trần(B) gian(B)"* mở đầu bằng thanh bằng êm hơn.
- Ngoài ra bản dịch đảo trật tự hai câu thực: nguyên văn "Liên hoa phù thuỷ thượng / Tiên cảnh truỵ trần gian" được dịch thành "Cảnh tiên rơi cõi tục / Mặt nước nổi hoa sen", nên mạch hình ảnh và nhạc điệu không trùng khít với nguyên tác.

→ Nhìn chung bản dịch bám sát luật ở vị trí bắt buộc nhưng không tái hiện trọn vẹn được sự hài hoà, uyển chuyển về thanh điệu của nguyên văn.

---

4) Câu thơ thể hiện rõ nhất sự liên tưởng – tưởng tượng và biện pháp tu từ nổi bật

Hai câu luận thể hiện rõ nhất trí liên tưởng – tưởng tượng của Nguyễn Trãi:

> Tháp ảnh trâm thanh ngọc, / Ba quang kính thuý hoàn.
> *(Bóng tháp (in trên nước) như chiếc trâm ngọc xanh cài, / Ánh sóng nước như tấm gương soi mái tóc biếc.)*

Nếu chọn một câu tiêu biểu nhất thì đó là câu "Ba quang kính thuý hoàn": nhà thơ tưởng tượng ngọn núi Dục Thuý như một người thiếu nữ đang soi mình xuống dòng sông — mặt nước long lanh hoá thành tấm gương, bóng núi xanh biếc hoá thành mái tóc, bóng tháp vươn lên hoá thành chiếc trâm cài.

*Biện pháp tu từ nổi bật:* ẩn dụ (so sánh ngầm) — ví vẻ đẹp của núi non với vẻ đẹp kiều diễm của người thiếu nữ (trâm ngọc, gương soi, tóc biếc). Chính biện pháp ẩn dụ này biến một cảnh thiên nhiên thành hình ảnh sống động, thơ mộng và tình tứ, cho thấy tâm hồn nghệ sĩ tài hoa, tinh tế của Nguyễn Trãi.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.