Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài tập 4 trang 4 SBT Ngữ văn 10

Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Bình Ngô đại cáo trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 13 – 15), đoạn từ "Ta đây: Núi Lam Sơn dấy nghĩa," đến "Dùng quân mai phục, lấy ít địch nhiều." và trả lời các câu hỏi:

1. Tìm một số từ ngữ, hình ảnh thể hiện nỗi trăn trở và ý thức sâu sắc của bậc chủ tướng về sự cấp bách của trọng trách khôi phục giang sơn.

2. Chỉ ra những từ ngữ, hình ảnh mang sắc thái biểu cảm thể hiện sự phẫn uất, căm giận của chủ tướng trước tội ác quân giặc.

3. Những từ ngữ, hình ảnh nào thể hiện sự khó khăn, thiếu thốn của nghĩa quân Lam Sơn?

4. Câu văn nào thể hiện rõ nhất tinh thần đoàn kết, đồng cam cộng khổ của chủ tướng và nghĩa binh?

5. Hình ảnh bậc chủ tướng Lê Lợi được khắc hoạ ở những khía cạnh cụ thể nào? Bạn tâm đắc nhất với khía cạnh nào, vì sao?
(văn bản: Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi)

Gợi ý trả lời

## Bài tập 4 (trang 5) — Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi)

Phạm vi đoạn trích: từ "Ta đây: Núi Lam Sơn dấy nghĩa" đến "Dùng quân mai phục, lấy ít địch nhiều" — đoạn khắc hoạ hình tượng chủ tướng Lê Lợi và buổi đầu gian khó của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

---

### Câu 1. Từ ngữ, hình ảnh thể hiện nỗi trăn trở và ý thức sâu sắc về sự cấp bách của trọng trách khôi phục giang sơn

Một số từ ngữ, hình ảnh tiêu biểu:

- "Đau lòng nhức óc, chốc đà mười mấy năm trời" — nỗi đau đằng đẵng, dai dẳng suốt hơn mười năm.
- "Nếm mật nằm gai, há phải một hai sớm tối" — ý chí nung nấu phục thù, chịu đựng gian khổ bền bỉ (dùng điển "nếm mật nằm gai").
- "Quên ăn vì giận, sách lược thao suy xét đã tinh" và "Ngẫm trước đến nay, lẽ hưng phế đắn đo càng kỹ" — nung nấu, suy nghĩ thấu đáo việc binh, việc nước.
- "Những trằn trọc trong cơn mộng mị, / Chỉ băn khoăn một nỗi đồ hồi" — nỗi lo nghĩ chuyện khôi phục giang sơn ám ảnh cả trong giấc ngủ.
- "Tấm lòng cứu nước, vẫn đăm đăm muốn tiến về đông"; "Tự ta, ta phải dốc lòng, vội vã hơn cứu người chết đuối" — các từ *đăm đăm, chăm chắm, vội vã* diễn tả sự khắc khoải, cấp bách, không thể chậm trễ của trọng trách.

Các hình ảnh trên cho thấy Lê Lợi luôn mang trong mình nỗi niềm lo toan vận nước đến mức quên ăn, mất ngủ, coi việc cứu nước như cứu người sắp chết đuối — khẩn thiết từng phút giây.

---

### Câu 2. Từ ngữ, hình ảnh mang sắc thái biểu cảm thể hiện sự phẫn uất, căm giận trước tội ác quân giặc

- "Ngẫm thù lớn há đội trời chung" — mối thù không thể cùng tồn tại dưới một bầu trời (điển "bất cộng đới thiên").
- "Căm giặc nước thề không cùng sống" — lời thề quyết không đội trời chung với quân thù.
- "Quên ăn vì giận" — lòng căm giận lớn đến mức quên cả ăn uống.
- "Phần vì giận quân thù ngang dọc" — trực tiếp bày tỏ sự phẫn uất trước sự hung hãn, tung hoành của giặc.

Các từ *thù lớn, căm, giận, thề không cùng sống* mang sắc thái biểu cảm mạnh, thể hiện lòng yêu nước và căm thù giặc sâu sắc của chủ tướng.

---

### Câu 3. Từ ngữ, hình ảnh thể hiện sự khó khăn, thiếu thốn của nghĩa quân Lam Sơn

- Thiếu lương thực, thiếu quân: "Khi Linh Sơn lương hết mấy tuần, / Lúc Khôi Huyện quân không một đội."
- Thiếu nhân tài, người giúp sức: "Tuấn kiệt như sao buổi sớm, / Nhân tài như lá mùa thu" (so sánh ước lệ: hiền tài thưa thớt, hiếm hoi); "Việc bôn tẩu thiếu kẻ đỡ đần, / Nơi duy ác hiếm người bàn bạc."
- Tương quan lực lượng bất lợi: "Vừa khi cờ nghĩa dấy lên, / Chính lúc quân thù đang mạnh"; cảnh "trông người, người càng vắng bóng, mịt mù như nhìn chốn bể khơi."

Những chi tiết này tô đậm hoàn cảnh ngặt nghèo buổi đầu khởi nghĩa: lương cạn, quân mỏng, tướng tài khan hiếm, trong khi kẻ thù đang mạnh.

---

### Câu 4. Câu văn thể hiện rõ nhất tinh thần đoàn kết, đồng cam cộng khổ của chủ tướng và nghĩa binh

Câu tiêu biểu nhất:

> "Tướng sĩ một lòng phụ tử, hoà nước sông chén rượu ngọt ngào."

(thường đi liền với vế trước: *"Nhân dân bốn cõi một nhà, dựng cần trúc ngọn cờ phấp phới"*).

Hình ảnh tướng và sĩ gắn bó như cha con ("một lòng phụ tử"), hoà nước sông vào vò rượu để cùng chia nhau uống cho thấy sự bình đẳng, keo sơn, cùng chung gian khổ ngọt bùi giữa người cầm quân và binh sĩ — chính là sức mạnh đoàn kết làm nên chiến thắng.

---

### Câu 5. Hình ảnh bậc chủ tướng Lê Lợi được khắc hoạ ở những khía cạnh cụ thể nào? Khía cạnh tâm đắc nhất

Các khía cạnh được khắc hoạ:

- Xuất thân bình dị: "Núi Lam Sơn dấy nghĩa, / Chốn hoang dã nương mình" — người anh hùng áo vải, dựng nghiệp từ chốn núi rừng hẻo lánh.
- Lòng căm thù giặc, yêu nước sâu sắc: "Ngẫm thù lớn há đội trời chung", "Căm giặc nước thề không cùng sống."
- Ý chí, nghị lực phi thường, chịu đựng gian khổ: "Nếm mật nằm gai", "gắng trí khắc phục gian nan."
- Trăn trở lo toan việc nước, có tầm nhìn và tài thao lược: "sách lược thao suy xét đã tinh", "lẽ hưng phế đắn đo càng kỹ", "Thế trận xuất kỳ… Dùng quân mai phục."
- Khát khao, trọng dụng hiền tài: "Cỗ xe cầu hiền, thường chăm chắm còn dành phía tả."
- Gần gũi, đoàn kết với tướng sĩ và nhân dân: "Nhân dân bốn cõi một nhà", "Tướng sĩ một lòng phụ tử."

Khía cạnh tâm đắc nhất (gợi ý trình bày quan điểm cá nhân):

Em tâm đắc nhất với khía cạnh ý chí, nghị lực và tinh thần vượt gian khó của Lê Lợi. Giữa muôn vàn thiếu thốn — "lương hết", "quân không một đội", nhân tài hiếm hoi, giặc đang mạnh — người chủ tướng không nản lòng mà "nếm mật nằm gai", "gắng trí khắc phục gian nan", biến gian khổ thành sức mạnh. Chính bản lĩnh và ý chí sắt đá ấy đã truyền niềm tin cho nghĩa quân, làm nên sức mạnh đoàn kết "lấy yếu chống mạnh, lấy ít địch nhiều". Đó là bài học về nghị lực và niềm tin vào chính nghĩa vẫn còn nguyên giá trị đến hôm nay.

*(Học sinh có thể chọn khía cạnh khác, miễn lí giải hợp lí.)*

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.