Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài tập 2 trang 3 SBT Ngữ văn 10

Bài 6. Nguyễn Trãi - "Dành còn để trợ dân này"   Gợi ý trả lời

Đề bài

Đọc lại văn bản Bình Ngô đại cáo trong SGK Ngữ văn 10, tập hai (tr. 11 – 12), đoạn từ "Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân," đến "Song hào kiệt đời nào cũng có." và trả lời các câu hỏi:

1. Đọc cước chú số 5 trong SGK (tr. 11), giải thích ý nghĩa của cụm từ "mỗi bên xưng đế một phương" trong bản dịch.

2. Mối quan hệ giữa nhiệm vụ "trừ bạo" và mục đích "yên dân" của đội quân thực thi lí tưởng nhân nghĩa được tác giả lí giải như thế nào?

3. Liệt kê những từ ngữ có nội dung thể hiện rõ tư thế chính nghĩa của nghĩa quân Lam Sơn.

4. Việc khẳng định nền độc lập tự chủ dân tộc được triển khai trên những khía cạnh nào?

5. Đoạn văn đã thể hiện rõ nét quan niệm của Nguyễn Trãi về quốc gia dân tộc. Hãy trình bày ý kiến của bạn về nhận định này.
(văn bản: Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi (SGK Ngữ văn 10, tập hai, tr. 11 – 12))

Gợi ý trả lời

## Bài tập 2 (trang 4) — Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi)

Đoạn trích: từ *"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,"* đến *"Song hào kiệt đời nào cũng có."* (SGK Ngữ văn 10, tập hai, tr. 11 – 12).

---

1) Ý nghĩa cụm từ "mỗi bên xưng đế một phương" (dựa vào cước chú số 5, tr. 11)

Theo cước chú, nguyên văn chữ Hán là *"các đế nhất phương"* — mỗi nước đều có vua xưng "đế" (hoàng đế), làm chủ một phương trời riêng.

Trong tư tưởng phong kiến Trung Hoa, chỉ thiên tử phương Bắc mới được xưng "đế", còn vua các nước khác chỉ được coi là "vương" (bề tôi, chư hầu). Vì vậy, khi viết Đại Việt và phương Bắc "mỗi bên xưng đế một phương", Nguyễn Trãi đã:

- Khẳng định Đại Việt là một quốc gia có chủ quyền ngang hàng, bình đẳng với phương Bắc, không phải chư hầu.
- Nâng vị thế người đứng đầu Đại Việt lên ngang với hoàng đế Trung Hoa — một tuyên bố mạnh mẽ về độc lập, tự chủ và lòng tự tôn dân tộc.

---

2) Mối quan hệ giữa nhiệm vụ "trừ bạo" và mục đích "yên dân"

Hai câu mở đầu: *"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân, / Quân điếu phạt trước lo trừ bạo."*

- "Yên dân" là *mục đích*, là cốt lõi của tư tưởng nhân nghĩa: làm cho dân được sống yên ổn, no ấm, thái bình.
- "Trừ bạo" là *nhiệm vụ*, là *phương tiện* trước mắt để đạt mục đích ấy: tiêu diệt quân Minh bạo ngược, kẻ đang gây đau khổ cho dân.

→ Tác giả lí giải quan hệ này theo lối nhân – quả, mục đích – phương tiện gắn bó chặt chẽ: muốn "yên dân" thì trước hết phải "trừ bạo"; trừ bạo chính là để yên dân. Nhân nghĩa ở đây không còn trừu tượng theo quan niệm Nho giáo mà được Nguyễn Trãi cụ thể hóa thành yêu nước, thương dân và chống xâm lược — cơ sở chính nghĩa cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

---

3) Những từ ngữ thể hiện rõ tư thế chính nghĩa của nghĩa quân Lam Sơn

- "nhân nghĩa"
- "yên dân"
- "điếu phạt" (thương dân, phạt kẻ có tội)
- "trừ bạo"

→ Các từ ngữ đều hướng vào việc chăm lo cho dân và trừng trị kẻ tàn bạo, cho thấy nghĩa quân Lam Sơn đứng trên lập trường nhân nghĩa, vì dân vì nước — một đội quân chính nghĩa.

---

4) Việc khẳng định nền độc lập tự chủ dân tộc được triển khai trên những khía cạnh

Nguyễn Trãi khẳng định độc lập, chủ quyền của Đại Việt một cách toàn diện, trên nhiều yếu tố:

- Tên nước / nền văn hiến: "Như nước Đại Việt ta từ trước, / Vốn xưng nền văn hiến đã lâu."
- Lãnh thổ, cương vực: "Núi sông bờ cõi đã chia."
- Phong tục, tập quán: "Phong tục Bắc Nam cũng khác."
- Lịch sử các triều đại, chủ quyền (xưng đế): "Từ Triệu, Đinh, Lí, Trần bao đời gây nền độc lập, / Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương."
- Nhân tài, hào kiệt: "Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau, / Song hào kiệt đời nào cũng có."

→ So với "Nam quốc sơn hà" (chủ yếu dựa vào lãnh thổ và thiên mệnh), quan niệm của Nguyễn Trãi đầy đủ và sâu sắc hơn: độc lập dân tộc được xác lập trên cả văn hiến, lãnh thổ, phong tục, lịch sử – chủ quyền và con người.

---

5) Trình bày ý kiến về nhận định: Đoạn văn thể hiện rõ nét quan niệm của Nguyễn Trãi về quốc gia dân tộc

*(gợi ý bài viết — HS có thể trình bày quan điểm riêng, miễn là có lí lẽ)*

Em hoàn toàn đồng tình với nhận định trên.

- Thứ nhất, đoạn văn nêu lên một quan niệm hoàn chỉnh về quốc gia dân tộc, dựa trên những yếu tố cơ bản: văn hiến lâu đời, lãnh thổ riêng, phong tục riêng, lịch sử các triều đại và truyền thống hào kiệt. Đây là cách xác định chủ quyền toàn diện, vững chắc.
- Thứ hai, quan niệm ấy thể hiện lòng tự hào, tự tôn dân tộc sâu sắc: Nguyễn Trãi đặt Đại Việt ngang hàng với phương Bắc ("mỗi bên xưng đế một phương"), bác bỏ tư tưởng nước lớn coi thường nước nhỏ.
- Thứ ba, gắn với tư tưởng nhân nghĩa "yên dân – trừ bạo", quan niệm về quốc gia của Nguyễn Trãi lấy dân làm gốc, cho thấy tầm nhìn tiến bộ, giàu tính nhân văn, vượt lên quan niệm đương thời.

→ Vì vậy, đoạn trích xứng đáng được xem là bản tuyên ngôn độc lập, kết tinh quan niệm sâu sắc và toàn diện của Nguyễn Trãi về quốc gia, dân tộc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.