Sách bài tập Khoa học tự nhiên 9

Giải Bài 15.12 trang 47 SBT Khoa học tự nhiên 9

Bài 15. Năng lượng tái tạo

Đề bài

Thực hiện chế tạo mô hình động cơ điện theo gợi ý sau:

Dụng cụ: Pin 1,5 V; viên nam châm tròn; dây đồng; hai chiếc kim băng; dây chun.

Tiến hành:
Bước 1: Cuộn dây đồng thành vòng dây có kích thước tương ứng với viên nam châm.
Bước 2: Nối cuộn dây với kim băng và với pin thành mạch kín.
Bước 3: Đặt viên nam châm ở dưới cách cuộn dây đoạn 1,5 cm (Hình 15.3).
Bước 4: Dùng tay quay nhẹ cuộn dây quanh trục quay cho đến khi khung dây tự quay.
Lưu ý: Chỗ dây dẫn tiếp xúc giữa cuộn dây và kim băng cần vuốt nhẹ để bỏ lớp cách điện của dây dẫn.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 47 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 15.3. Bố trí thí nghiệm chế tạo động cơ điện đơn giản: một viên pin tiểu 1,5 V đặt nằm ngang, hai chiếc kim băng cắm thẳng đứng ở hai đầu pin làm giá đỡ; một cuộn dây đồng hình tròn gác hai đầu trục lên hai kim băng tạo thành mạch kín và có thể quay quanh trục nằm ngang; phía dưới cuộn dây đặt một viên nam châm tròn, cách cuộn dây khoảng 1,5 cm.

Lời giải

a) Giải thích nguyên tắc hoạt động của mô hình (vì sao cuộn dây quay)

Khi nối cuộn dây với kim băng và pin thành mạch kín, trong cuộn dây có dòng điện chạy qua. Cuộn dây có dòng điện đặt trong từ trường của viên nam châm (đặt phía dưới) nên chịu tác dụng của lực từ. Lực từ này làm cuộn dây quay quanh trục nằm ngang gác trên hai kim băng. Đây chính là nguyên tắc hoạt động của động cơ điện: biến điện năng thành cơ năng (năng lượng chuyển động quay).

b) Vai trò của lưu ý vuốt bỏ lớp cách điện ở chỗ tiếp xúc

Dây đồng dùng để quấn vòng thường có phủ lớp sơn cách điện (men cách điện). Nếu không bỏ lớp này ở chỗ tiếp xúc với kim băng thì mạch không kín, dòng điện không chạy qua được cuộn dây. Điều đặc biệt là người ta thường chỉ cạo bỏ lớp cách điện ở một nửa (một phía) của hai đầu trục. Nhờ đó khi cuộn dây quay:
- Nửa vòng quay có mặt đã cạo tiếp xúc điện → có dòng điện → có lực từ đẩy cuộn dây quay tiếp.
- Nửa vòng còn lại mặt phủ sơn không dẫn điện → ngắt dòng → cuộn dây quay theo quán tính.

Sự đóng – ngắt dòng điện luân phiên này giữ cho lực từ luôn tác dụng cùng chiều quay, giúp khung dây quay liên tục thay vì bị lắc qua lại rồi dừng.

c) Vai trò quay nhẹ bằng tay lúc đầu (Bước 4)

Ban đầu cuộn dây đứng yên, lực từ chưa đủ để tự khởi động và giữ chiều quay ổn định. Dùng tay quay nhẹ để cung cấp cho khung dây một vận tốc ban đầu (động năng ban đầu) và xác định chiều quay; sau đó lực từ sẽ duy trì và cuộn dây tự quay liên tục.

d) Chuyển hoá năng lượng

Mô hình minh hoạ sự chuyển hoá năng lượng: hoá năng dự trữ trong pin → điện năng → cơ năng (cuộn dây quay). Một phần năng lượng hao phí thành nhiệt ở dây dẫn và do ma sát ở trục quay.

Đáp số

Dòng điện trong cuộn dây đặt trong từ trường nam châm chịu lực từ → cuộn dây quay (nguyên tắc động cơ điện)Phải cạo bỏ lớp cách điện để mạch kín; cạo một phía để dòng điện đóng–ngắt luân phiên, giữ cuộn dây quay liên tụcQuay tay tạo vận tốc và chiều quay ban đầu để lực từ duy trì chuyển độngChuyển hoá: hoá năng (pin) → điện năng → cơ năng, có hao phí thành nhiệt

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.