Sách bài tập Khoa học tự nhiên 9

Giải Bài 9.5 trang 27 SBT Khoa học tự nhiên 9

Bài 9. Thực hành đo tiêu cự của thấu kính hội tụ

Đề bài

Thực nghiệm cho thấy, với bộ dụng cụ thí nghiệm như Hình 9.1. Khi đã thu được ảnh của vật rõ nét trên màn, nếu giữ cố định khoảng cách giữa vật và màn rồi di chuyển thấu kính trong khoảng giữa vật và màn, người ta sẽ thu được một vị trí nữa của thấu kính cũng cho ảnh rõ nét trên màn như Hình 9.3.
Gọi ll là khoảng cách giữa hai vị trí của thấu kính đều cho ảnh rõ nét trên màn và LL là khoảng cách giữa vật và màn. Hãy chứng minh công thức: f=L2−l24Lf = \dfrac{L^2 - l^2}{4L}.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 27 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 9.1: Ảnh chụp bộ dụng cụ thí nghiệm đo tiêu cự của thấu kính hội tụ. Các bộ phận được gắn trên một giá quang học (thanh ray nằm ngang có vạch chia độ) và đánh số (1)–(6): (1) đèn chiếu sáng đặt ở một đầu giá, nối dây với hộp nguồn điện; (2) màn chắn sáng bằng nhựa cứng màu đen có lỗ hình chữ F, đóng vai trò vật sáng; (3) thấu kính hội tụ gắn trên giá trượt dọc thanh ray; (4) màn ảnh bằng nhựa trắng mờ đặt ở đầu kia của giá; (5) giá quang học (bản thân thanh ray nằm ngang); (6) hộp nguồn điện và dây dẫn, đặt bên ngoài giá ray. Ánh sáng từ đèn (1) chiếu qua lỗ chữ F trên màn chắn (2) tạo vật sáng, qua thấu kính (3) rồi hội tụ thành ảnh rõ nét trên màn ảnh (4).

Hình 9.3: Hai sơ đồ quang học minh hoạ hai vị trí khác nhau của cùng một thấu kính hội tụ, cả hai đều cho ảnh thật rõ nét tại cùng một vị trí màn, với khoảng cách vật–màn LL cố định.

Sơ đồ trên: Vật AB đứng thẳng góc với trục chính (A nằm trên trục chính ở bên trái, B ở phía trên A). Thấu kính hội tụ L1L_1 đặt gần màn hơn, quang tâm O1O_1 nằm trên trục chính; tiêu điểm FF nằm giữa O1O_1 và màn (về phía phải O1O_1). Các tia từ B đi qua L1L_1 hội tụ tại B′B' trên màn; ảnh A′B′A'B' là ảnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật (A′A' trên trục chính ở bên phải FF, B′B' ở phía dưới trục).

Sơ đồ dưới: Cùng vật AB và cùng màn (vị trí A, A′A', B′B' không thay đổi). Thấu kính hội tụ L2L_2 đặt gần vật hơn, quang tâm O2O_2 nằm trên trục chính (về phía trái so với O1O_1); tiêu điểm FF nằm giữa O2O_2 và màn. Ảnh A′B′A'B' vẫn thật, ngược chiều nhưng lớn hơn vật.

Kí hiệu trên hình: ll là khoảng cách giữa hai vị trí quang tâm O1O_1 và O2O_2 (đoạn mũi tên hai đầu nét đứt nằm ngang nối O2O_2 đến O1O_1, nằm giữa hai sơ đồ); LL là khoảng cách từ vật đến màn (đoạn mũi tên hai đầu nét đứt dài nằm ở phía dưới sơ đồ dưới, từ vị trí A đến vị trí B′B').

Lời giải

Phân tích hiện tượng

Giữ cố định khoảng cách vật – màn là LL. Gọi khoảng cách từ vật đến thấu kính (khoảng cách vật) là dd, khi đó khoảng cách từ thấu kính đến màn (khoảng cách ảnh) là:

d′=L−d.d' = L - d.

Bước 1. Dùng công thức thấu kính

Ảnh hiện rõ nét trên màn nên đó là ảnh thật. Với thấu kính hội tụ, ta có hệ thức:

1f=1d+1d′=d′+dd d′.\frac{1}{f} = \frac{1}{d} + \frac{1}{d'} = \frac{d' + d}{d\,d'}.

Vì d+d′=Ld + d' = L nên:

1f=Ld d′  ⇒  d d′=f L.\frac{1}{f} = \frac{L}{d\,d'} \;\Rightarrow\; d\,d' = f\,L.

Thay d′=L−dd' = L - d:

d (L−d)=f L  ⇒  d2−L d+f L=0.(∗)d\,(L - d) = f\,L \;\Rightarrow\; d^2 - L\,d + f\,L = 0. \quad (*)

Bước 2. Hai vị trí của thấu kính

Phương trình (∗)(*) là phương trình bậc hai ẩn dd, nên ứng với cùng một khoảng cách LL có hai giá trị khoảng cách vật d1, d2d_1,\, d_2 cùng cho ảnh rõ nét — đúng với hai vị trí O2O_2 (gần vật) và O1O_1 (gần màn) trên Hình 9.3. Giải phương trình:

d=L±L2−4fL2.d = \frac{L \pm \sqrt{L^2 - 4fL}}{2}.

Vậy hai nghiệm là:

d2=L−L2−4fL2 (vị trí gần vật),d1=L+L2−4fL2 (vị trí gần màn).d_2 = \frac{L - \sqrt{L^2 - 4fL}}{2}\ (\text{vị trí gần vật}), \qquad d_1 = \frac{L + \sqrt{L^2 - 4fL}}{2}\ (\text{vị trí gần màn}).

(Hai nghiệm này cũng thể hiện tính thuận nghịch: ở vị trí này khoảng cách vật bằng khoảng cách ảnh ở vị trí kia.)

Bước 3. Khoảng cách giữa hai vị trí thấu kính

Vì vật và màn cố định, khi thấu kính dời từ O2O_2 sang O1O_1 thì khoảng cách vật đổi từ d2d_2 thành d1d_1, do đó quãng đường dịch chuyển của thấu kính chính là:

l=d1−d2=L+L2−4fL2−L−L2−4fL2=L2−4fL.l = d_1 - d_2 = \frac{L + \sqrt{L^2 - 4fL}}{2} - \frac{L - \sqrt{L^2 - 4fL}}{2} = \sqrt{L^2 - 4fL}.

Bước 4. Rút ra công thức tiêu cự

Bình phương hai vế:

l2=L2−4fL  ⇒  4fL=L2−l2  ⇒  f=L2−l24L.l^2 = L^2 - 4fL \;\Rightarrow\; 4fL = L^2 - l^2 \;\Rightarrow\; \boxed{f = \dfrac{L^2 - l^2}{4L}}.

Đây chính là công thức cần chứng minh (đpcm).

*Kiểm tra:* công thức đòi hỏi L2>l2L^2 > l^2 và để có nghiệm thì L2≥4fLL^2 \ge 4fL, tức L≥4fL \ge 4f — phù hợp điều kiện phải có để hai vị trí thấu kính cùng cho ảnh rõ nét.

Đáp số

đpcm: f=L2−l24Lf = \dfrac{L^2 - l^2}{4L}

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.