Giải Bài 9.5 trang 27 SBT Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Thực nghiệm cho thấy, với bộ dụng cụ thí nghiệm như Hình 9.1. Khi đã thu được ảnh của vật rõ nét trên màn, nếu giữ cố định khoảng cách giữa vật và màn rồi di chuyển thấu kính trong khoảng giữa vật và màn, người ta sẽ thu được một vị trí nữa của thấu kính cũng cho ảnh rõ nét trên màn như Hình 9.3.
Gọi là khoảng cách giữa hai vị trí của thấu kính đều cho ảnh rõ nét trên màn và là khoảng cách giữa vật và màn. Hãy chứng minh công thức: .
Hình 9.1: Ảnh chụp bộ dụng cụ thí nghiệm đo tiêu cự của thấu kính hội tụ. Các bộ phận được gắn trên một giá quang học (thanh ray nằm ngang có vạch chia độ) và đánh số (1)–(6): (1) đèn chiếu sáng đặt ở một đầu giá, nối dây với hộp nguồn điện; (2) màn chắn sáng bằng nhựa cứng màu đen có lỗ hình chữ F, đóng vai trò vật sáng; (3) thấu kính hội tụ gắn trên giá trượt dọc thanh ray; (4) màn ảnh bằng nhựa trắng mờ đặt ở đầu kia của giá; (5) giá quang học (bản thân thanh ray nằm ngang); (6) hộp nguồn điện và dây dẫn, đặt bên ngoài giá ray. Ánh sáng từ đèn (1) chiếu qua lỗ chữ F trên màn chắn (2) tạo vật sáng, qua thấu kính (3) rồi hội tụ thành ảnh rõ nét trên màn ảnh (4).
Hình 9.3: Hai sơ đồ quang học minh hoạ hai vị trí khác nhau của cùng một thấu kính hội tụ, cả hai đều cho ảnh thật rõ nét tại cùng một vị trí màn, với khoảng cách vật–màn cố định.
Sơ đồ trên: Vật AB đứng thẳng góc với trục chính (A nằm trên trục chính ở bên trái, B ở phía trên A). Thấu kính hội tụ đặt gần màn hơn, quang tâm nằm trên trục chính; tiêu điểm nằm giữa và màn (về phía phải ). Các tia từ B đi qua hội tụ tại trên màn; ảnh là ảnh thật, ngược chiều, nhỏ hơn vật ( trên trục chính ở bên phải , ở phía dưới trục).
Sơ đồ dưới: Cùng vật AB và cùng màn (vị trí A, , không thay đổi). Thấu kính hội tụ đặt gần vật hơn, quang tâm nằm trên trục chính (về phía trái so với ); tiêu điểm nằm giữa và màn. Ảnh vẫn thật, ngược chiều nhưng lớn hơn vật.
Kí hiệu trên hình: là khoảng cách giữa hai vị trí quang tâm và (đoạn mũi tên hai đầu nét đứt nằm ngang nối đến , nằm giữa hai sơ đồ); là khoảng cách từ vật đến màn (đoạn mũi tên hai đầu nét đứt dài nằm ở phía dưới sơ đồ dưới, từ vị trí A đến vị trí ).
Lời giải
Phân tích hiện tượng
Giữ cố định khoảng cách vật – màn là . Gọi khoảng cách từ vật đến thấu kính (khoảng cách vật) là , khi đó khoảng cách từ thấu kính đến màn (khoảng cách ảnh) là:
Bước 1. Dùng công thức thấu kính
Ảnh hiện rõ nét trên màn nên đó là ảnh thật. Với thấu kính hội tụ, ta có hệ thức:
Vì nên:
Thay :
Bước 2. Hai vị trí của thấu kính
Phương trình là phương trình bậc hai ẩn , nên ứng với cùng một khoảng cách có hai giá trị khoảng cách vật cùng cho ảnh rõ nét — đúng với hai vị trí (gần vật) và (gần màn) trên Hình 9.3. Giải phương trình:
Vậy hai nghiệm là:
(Hai nghiệm này cũng thể hiện tính thuận nghịch: ở vị trí này khoảng cách vật bằng khoảng cách ảnh ở vị trí kia.)
Bước 3. Khoảng cách giữa hai vị trí thấu kính
Vì vật và màn cố định, khi thấu kính dời từ sang thì khoảng cách vật đổi từ thành , do đó quãng đường dịch chuyển của thấu kính chính là:
Bước 4. Rút ra công thức tiêu cự
Bình phương hai vế:
Đây chính là công thức cần chứng minh (đpcm).
*Kiểm tra:* công thức đòi hỏi và để có nghiệm thì , tức — phù hợp điều kiện phải có để hai vị trí thấu kính cùng cho ảnh rõ nét.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.