Giải Bài 6 trang 26 SBT Địa lí 10
Đề bài
Dựa vào hình 9.3 trang 30 SGK, em hãy giải thích sự phân bố nhiệt độ theo địa hình.
Hình vẽ lát cắt một quả núi nhô cao ở giữa, có hai sườn dốc khác nhau; phía chân sườn bên trái ghi chữ B (hướng bắc), phía chân sườn bên phải ghi chữ N (hướng nam). Các tia sáng mặt trời được vẽ bằng những mũi tên song song (màu hồng) chiếu từ trên cao bên phải xuống, đập vào mặt đất ở các sườn núi. Dọc theo bề mặt núi có một dải màu đỏ với chú thích "Lượng bức xạ nhận được"; dải này DÀY (nhận nhiều bức xạ) ở nơi tia sáng chiếu gần vuông góc với mặt đất và MỎNG (nhận ít bức xạ) ở nơi tia sáng chiếu xiên. Góc hợp bởi tia sáng mặt trời với mặt sườn được ghi tại từng vị trí: trên sườn thoải bên trái (hướng B) góc nhỏ dần lên cao: 46° ở gần chân sườn, 30° ở lưng chừng; tại đỉnh núi góc là 0° (tia sáng gần như song song với mặt dốc đứng, hầu như không nhận bức xạ); trên sườn bên phải (hướng N) góc lớn: 90° (tia sáng vuông góc, nhận nhiều bức xạ nhất) ở phần gần đỉnh và 70° ở phần thấp hơn. Hình cho thấy: cùng một lượng tia sáng, sườn nào có góc chiếu càng lớn (càng gần 90°, tức tia sáng càng vuông góc với mặt đất) thì lượng bức xạ nhận được trên một đơn vị diện tích càng nhiều nên càng nóng; sườn có góc chiếu nhỏ (tia sáng xiên) thì bức xạ trải trên diện rộng nên nhận được ít, nhiệt độ thấp hơn. Qua đó thể hiện nhiệt độ không khí thay đổi theo độ dốc và hướng phơi của sườn núi.
Gợi ý trả lời
Phân tích hình 9.3: Hình vẽ lát cắt một quả núi với hai sườn: sườn hướng bắc (B) có góc chiếu của tia sáng mặt trời nhỏ (46° ở chân sườn, 30° ở lưng chừng, 0° ở đỉnh), còn sườn hướng nam (N) có góc chiếu lớn (90° ở gần đỉnh, 70° ở phần thấp). Dải "lượng bức xạ nhận được" dày ở nơi tia sáng chiếu gần vuông góc và mỏng ở nơi tia sáng chiếu xiên.
Từ đó giải thích sự phân bố nhiệt độ theo địa hình như sau:
a) Nhiệt độ thay đổi theo góc chiếu sáng (hướng phơi của sườn núi):
Cùng một chùm tia sáng mặt trời, nơi nào có góc chiếu càng lớn (càng gần , tức tia sáng càng vuông góc với mặt đất) thì lượng bức xạ tập trung trên một đơn vị diện tích càng nhiều nên mặt đất càng nóng. Ngược lại, nơi có góc chiếu nhỏ (tia sáng chiếu xiên) thì cùng lượng bức xạ đó bị trải ra trên diện tích rộng hơn, nên mỗi đơn vị diện tích nhận được ít nhiệt, nhiệt độ thấp hơn.
Vì vậy, sườn hướng nam (N) có góc chiếu lớn () được chiếu sáng gần vuông góc, nhận nhiều bức xạ nên nóng hơn; còn sườn hướng bắc (B) có góc chiếu nhỏ (), tia sáng chiếu xiên, nhận ít bức xạ nên mát (lạnh) hơn. Đó là sự phân bố nhiệt độ theo hướng phơi của sườn.
b) Nhiệt độ thay đổi theo độ dốc của sườn:
Với cùng một hướng sườn, độ dốc của địa hình làm thay đổi góc giữa tia sáng và mặt đất. Trên sườn thoải hướng B, càng lên cao độ dốc càng lớn khiến góc chiếu càng giảm (từ xuống rồi tới ở đỉnh, nơi tia sáng gần như song song với mặt dốc đứng nên hầu như không nhận được bức xạ). Do đó phần sườn dốc đứng, khuất nắng nhận được rất ít nhiệt và lạnh; phần sườn thoải, được chiếu sáng với góc lớn hơn thì nhận nhiều nhiệt và ấm hơn. Đó là sự phân bố nhiệt độ theo độ dốc của sườn.
Kết luận: Dựa vào hình 9.3, nhiệt độ không khí phân bố theo địa hình phụ thuộc vào góc chiếu của tia sáng mặt trời tới mặt đất, mà góc này lại do hướng phơi và độ dốc của sườn núi quyết định: sườn đón nắng, có góc chiếu lớn (gần vuông góc) thì nhận nhiều bức xạ, nhiệt độ cao; sườn khuất nắng hoặc dốc đứng, có góc chiếu nhỏ (tia sáng xiên) thì nhận ít bức xạ, nhiệt độ thấp.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.