Chuyên đề học tập Toán 12

Giải Luyện tập 2 trang 38 Chuyên đề Toán 12

Bài 6. Vận dụng đạo hàm để giải quyết một số vấn đề liên quan đến thực tiễn   Đã kiểm chéo

Đề bài

(Định luật khúc xạ ánh sáng)
Gọi vkkv_{kk} là vận tốc ánh sáng trong không khí và vnv_n là vận tốc ánh sáng trong nước. Theo nguyên lí Fermat, một tia sáng di chuyển từ một điểm AA trong không khí đến một điểm BB trong nước theo đường gấp khúc APBAPB sao cho tổng thời gian di chuyển là nhỏ nhất (H.2.13). Vận dụng đạo hàm tìm cực trị của hàm số T(x)T(x) (tổng thời gian tia sáng đi từ AA đến BB theo đường gấp khúc APBAPB) để chứng tỏ rằng khi T(x)T(x) nhỏ nhất thì góc tới ii và góc khúc xạ rr thoả mãn phương trình sin⁡isin⁡r=vkkvn\dfrac{\sin i}{\sin r} = \dfrac{v_{kk}}{v_n}.
Phương trình này được gọi là Định luật Snell.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 38 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 2.13: Điểm AA ở trong không khí, điểm BB ở trong nước. Tia sáng đi từ AA đến mặt phân cách không khí–nước tại điểm PP rồi khúc xạ xuống BB. Đoạn APAP (trong không khí) đi với vận tốc vkkv_{kk}, hợp với đường pháp tuyến (thẳng đứng) một góc tới ii; đoạn PBPB (trong nước) đi với vận tốc vnv_n, hợp với pháp tuyến một góc khúc xạ rr. Khoảng cách theo phương ngang từ AA đến PP là xx, từ PP đến điểm chiếu của BB là c−xc-x, tổng ngang là cc. Chiều cao của AA so với mặt nước là aa, độ sâu của BB dưới mặt nước là bb.

Lời giải

Thiết lập hàm tổng thời gian T(x)T(x).

Chọn hệ trục với mặt phân cách không khí–nước nằm ngang. Gọi PP là điểm tia sáng gặp mặt nước, đặt xx là khoảng cách ngang từ hình chiếu của AA xuống mặt nước đến PP (với 0≤x≤c0 \le x \le c).

Theo hình vẽ:

- Trong không khí, AA ở độ cao aa nên AP=a2+x2AP = \sqrt{a^2 + x^2}, đi với vận tốc vkkv_{kk}.
- Trong nước, BB ở độ sâu bb và cách PP theo phương ngang một khoảng c−xc - x nên PB=b2+(c−x)2PB = \sqrt{b^2 + (c-x)^2}, đi với vận tốc vnv_n.

Tổng thời gian tia sáng đi theo đường gấp khúc APBAPB là

T(x)=APvkk+PBvn=a2+x2vkk+b2+(c−x)2vn,0≤x≤c.T(x) = \dfrac{AP}{v_{kk}} + \dfrac{PB}{v_n} = \dfrac{\sqrt{a^2 + x^2}}{v_{kk}} + \dfrac{\sqrt{b^2 + (c-x)^2}}{v_n}, \quad 0 \le x \le c.

Tính đạo hàm.

T′(x)=xvkka2+x2−c−xvnb2+(c−x)2.T'(x) = \dfrac{x}{v_{kk}\sqrt{a^2 + x^2}} - \dfrac{c - x}{v_n\sqrt{b^2 + (c-x)^2}}.

Tìm cực trị.

Cho T′(x)=0T'(x) = 0:

xvkka2+x2=c−xvnb2+(c−x)2.(∗)\dfrac{x}{v_{kk}\sqrt{a^2 + x^2}} = \dfrac{c - x}{v_n\sqrt{b^2 + (c-x)^2}}. \quad (*)

Nhận xét về dấu của T′(x)T'(x): khi xx tăng từ 00 đến cc thì số hạng xvkka2+x2\dfrac{x}{v_{kk}\sqrt{a^2+x^2}} tăng (từ 00 lên giá trị dương), còn số hạng bị trừ c−xvnb2+(c−x)2\dfrac{c-x}{v_n\sqrt{b^2+(c-x)^2}} giảm (từ giá trị dương về 00). Do đó T′(x)T'(x) liên tục và đồng biến trên [0;c][0; c], với T′(0)<0T'(0) < 0 và T′(c)>0T'(c) > 0. Vậy phương trình (∗)(*) có đúng một nghiệm x0x_0, và tại đó T′(x)T'(x) đổi dấu từ âm sang dương, nên T(x)T(x) đạt giá trị nhỏ nhất tại x0x_0.

Chuyển sang góc tới và góc khúc xạ.

Pháp tuyến tại PP là đường thẳng đứng. Xét các tam giác vuông:

- Góc tới ii (giữa APAP và pháp tuyến) có sin⁡i=xa2+x2\sin i = \dfrac{x}{\sqrt{a^2 + x^2}}.
- Góc khúc xạ rr (giữa PBPB và pháp tuyến) có sin⁡r=c−xb2+(c−x)2\sin r = \dfrac{c - x}{\sqrt{b^2 + (c-x)^2}}.

Thay vào (∗)(*):

sin⁡ivkk=sin⁡rvn  ⟺  sin⁡isin⁡r=vkkvn.\dfrac{\sin i}{v_{kk}} = \dfrac{\sin r}{v_n} \;\Longleftrightarrow\; \boxed{\dfrac{\sin i}{\sin r} = \dfrac{v_{kk}}{v_n}}.

Vậy khi tổng thời gian T(x)T(x) nhỏ nhất thì góc tới và góc khúc xạ thoả mãn Định luật Snell (đpcm).

Đáp số

đpcm (sin⁡isin⁡r=vkkvn\dfrac{\sin i}{\sin r} = \dfrac{v_{kk}}{v_n})

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.