Chuyên đề học tập Toán 10

Giải Bài 1.3 trang 14 Chuyên đề Toán 10

Bài 2. Ứng dụng của hệ phương trình bậc nhất ba ẩn   Đã kiểm chéo

Đề bài

Giải các hệ phương trình sau bằng phương pháp Gauss:

a) {2x−y−z=2x+y=3x−y+z=2;\begin{cases} 2x - y - z = 2 \\ x + y = 3 \\ x - y + z = 2; \end{cases}
b) {3x−y−z=2x+2y+z=5−x+y=2;\begin{cases} 3x - y - z = 2 \\ x + 2y + z = 5 \\ -x + y = 2; \end{cases}
c) {x−3y−z=−62x−y+2z=64x−7y=−6;\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 2x - y + 2z = 6 \\ 4x - 7y = -6; \end{cases}
d) {x−3y−z=−62x−y+2z=64x−7y=3;\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 2x - y + 2z = 6 \\ 4x - 7y = 3; \end{cases}
e) {3x−y−7z=24x−y+z=11−5x−y−9z=−22;\begin{cases} 3x - y - 7z = 2 \\ 4x - y + z = 11 \\ -5x - y - 9z = -22; \end{cases}
f) {2x−3y−4z=−25x−y−2z=37x−4y−6z=1.\begin{cases} 2x - 3y - 4z = -2 \\ 5x - y - 2z = 3 \\ 7x - 4y - 6z = 1. \end{cases}
Kiểm tra lại kết quả tìm được bằng cách sử dụng máy tính cầm tay.

Lời giải

Ta dùng phương pháp Gauss: biến đổi hệ về dạng tam giác (hoặc dạng bậc thang) bằng các phép biến đổi tương đương trên các phương trình, rồi giải ngược từ dưới lên.

a) {2x−y−z=2x+y=3x−y+z=2\begin{cases} 2x - y - z = 2 \\ x + y = 3 \\ x - y + z = 2 \end{cases}

Đổi chỗ phương trình thứ nhất và thứ hai để hệ số của xx ở phương trình đầu bằng 11, rồi khử xx ở hai phương trình dưới (lấy d2−2d1d_2 - 2d_1 và d3−d1d_3 - d_1):

{x+y=32x−y−z=2x−y+z=2⇔{x+y=3−3y−z=−4−2y+z=−1\begin{cases} x + y = 3 \\ 2x - y - z = 2 \\ x - y + z = 2 \end{cases} \Leftrightarrow \begin{cases} x + y = 3 \\ -3y - z = -4 \\ -2y + z = -1 \end{cases}

Cộng hai phương trình cuối: −5y=−5⇔y=1-5y = -5 \Leftrightarrow y = 1.

Thay y=1y = 1 vào −2y+z=−1-2y + z = -1: −2+z=−1⇔z=1-2 + z = -1 \Leftrightarrow z = 1.

Thay y=1y = 1 vào x+y=3x + y = 3: x=2x = 2.

Vậy hệ có nghiệm duy nhất (x;y;z)=(2;1;1)(x; y; z) = (2; 1; 1).

Thử lại: 2⋅2−1−1=22 \cdot 2 - 1 - 1 = 2; 2+1=32 + 1 = 3; 2−1+1=22 - 1 + 1 = 2 (đúng cả ba phương trình).

b) {3x−y−z=2x+2y+z=5−x+y=2\begin{cases} 3x - y - z = 2 \\ x + 2y + z = 5 \\ -x + y = 2 \end{cases}

Đưa phương trình có hệ số của xx bằng 11 lên đầu, rồi khử xx (lấy d2−3d1d_2 - 3d_1 và d3+d1d_3 + d_1):

{x+2y+z=53x−y−z=2−x+y=2⇔{x+2y+z=5−7y−4z=−133y+z=7\begin{cases} x + 2y + z = 5 \\ 3x - y - z = 2 \\ -x + y = 2 \end{cases} \Leftrightarrow \begin{cases} x + 2y + z = 5 \\ -7y - 4z = -13 \\ 3y + z = 7 \end{cases}

Từ phương trình cuối: z=7−3yz = 7 - 3y. Thế vào phương trình thứ hai:

−7y−4(7−3y)=−13⇔5y−28=−13⇔5y=15⇔y=3-7y - 4(7 - 3y) = -13 \Leftrightarrow 5y - 28 = -13 \Leftrightarrow 5y = 15 \Leftrightarrow y = 3.

Suy ra z=7−3⋅3=−2z = 7 - 3 \cdot 3 = -2 và x=5−2y−z=5−6+2=1x = 5 - 2y - z = 5 - 6 + 2 = 1.

Vậy hệ có nghiệm duy nhất (x;y;z)=(1;3;−2)(x; y; z) = (1; 3; -2).

Thử lại: 3−3+2=23 - 3 + 2 = 2; 1+6−2=51 + 6 - 2 = 5; −1+3=2-1 + 3 = 2 (đúng cả ba phương trình).

c) {x−3y−z=−62x−y+2z=64x−7y=−6\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 2x - y + 2z = 6 \\ 4x - 7y = -6 \end{cases}

Khử xx ở hai phương trình dưới (lấy d2−2d1d_2 - 2d_1 và d3−4d1d_3 - 4d_1):

{x−3y−z=−65y+4z=185y+4z=18\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 5y + 4z = 18 \\ 5y + 4z = 18 \end{cases}

Hai phương trình cuối trùng nhau, lấy d3−d2d_3 - d_2 được 0=00 = 0 (luôn đúng). Hệ đã cho tương đương với hệ hai phương trình {x−3y−z=−65y+4z=18\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 5y + 4z = 18 \end{cases} nên có vô số nghiệm.

Đặt z=tz = t (t∈Rt \in \mathbb{R}). Từ 5y+4z=185y + 4z = 18 suy ra y=18−4t5y = \dfrac{18 - 4t}{5}.

Từ phương trình đầu: x=−6+3y+z=−6+3(18−4t)5+t=24−7t5x = -6 + 3y + z = -6 + \dfrac{3(18 - 4t)}{5} + t = \dfrac{24 - 7t}{5}.

Vậy hệ có vô số nghiệm (x;y;z)=(24−7t5; 18−4t5; t)(x; y; z) = \left(\dfrac{24 - 7t}{5};\ \dfrac{18 - 4t}{5};\ t\right) với t∈Rt \in \mathbb{R}.

(Chẳng hạn t=2t = 2 cho nghiệm (2;2;2)(2; 2; 2), thử lại thỏa mãn cả ba phương trình.)

d) {x−3y−z=−62x−y+2z=64x−7y=3\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 2x - y + 2z = 6 \\ 4x - 7y = 3 \end{cases}

Khử xx tương tự câu

c) (lấy d2−2d1d_2 - 2d_1 và d3−4d1d_3 - 4d_1):

{x−3y−z=−65y+4z=185y+4z=27\begin{cases} x - 3y - z = -6 \\ 5y + 4z = 18 \\ 5y + 4z = 27 \end{cases}

Lấy d3−d2d_3 - d_2 được 0=90 = 9 (vô lí).

Vậy hệ vô nghiệm.

e) {3x−y−7z=24x−y+z=11−5x−y−9z=−22\begin{cases} 3x - y - 7z = 2 \\ 4x - y + z = 11 \\ -5x - y - 9z = -22 \end{cases}

Ba phương trình đều chứa −y-y nên ta khử yy trước (lấy d2−d1d_2 - d_1 và d3−d1d_3 - d_1):

{3x−y−7z=2x+8z=9−8x−2z=−24\begin{cases} 3x - y - 7z = 2 \\ x + 8z = 9 \\ -8x - 2z = -24 \end{cases}

Chia phương trình cuối cho −2-2: 4x+z=12⇔z=12−4x4x + z = 12 \Leftrightarrow z = 12 - 4x. Thế vào x+8z=9x + 8z = 9:

x+8(12−4x)=9⇔96−31x=9⇔x=8731x + 8(12 - 4x) = 9 \Leftrightarrow 96 - 31x = 9 \Leftrightarrow x = \dfrac{87}{31}.

Suy ra z=12−4⋅8731=372−34831=2431z = 12 - 4 \cdot \dfrac{87}{31} = \dfrac{372 - 348}{31} = \dfrac{24}{31}.

Từ phương trình đầu: y=3x−7z−2=26131−16831−2=9331−2=3−2=1y = 3x - 7z - 2 = \dfrac{261}{31} - \dfrac{168}{31} - 2 = \dfrac{93}{31} - 2 = 3 - 2 = 1.

Vậy hệ có nghiệm duy nhất (x;y;z)=(8731; 1; 2431)(x; y; z) = \left(\dfrac{87}{31};\ 1;\ \dfrac{24}{31}\right).

Thử lại: 3⋅8731−1−7⋅2431=261−16831−1=3−1=23 \cdot \dfrac{87}{31} - 1 - 7 \cdot \dfrac{24}{31} = \dfrac{261 - 168}{31} - 1 = 3 - 1 = 2; 4⋅8731−1+2431=37231−1=114 \cdot \dfrac{87}{31} - 1 + \dfrac{24}{31} = \dfrac{372}{31} - 1 = 11; −5⋅8731−1−9⋅2431=−435−21631−1=−21−1=−22-5 \cdot \dfrac{87}{31} - 1 - 9 \cdot \dfrac{24}{31} = \dfrac{-435 - 216}{31} - 1 = -21 - 1 = -22 (đúng cả ba phương trình).

f) {2x−3y−4z=−25x−y−2z=37x−4y−6z=1\begin{cases} 2x - 3y - 4z = -2 \\ 5x - y - 2z = 3 \\ 7x - 4y - 6z = 1 \end{cases}

Nhận xét: cộng hai phương trình đầu được 7x−4y−6z=17x - 4y - 6z = 1, đúng bằng phương trình thứ ba. Do đó lấy d3−d1−d2d_3 - d_1 - d_2 được 0=00 = 0: hệ chỉ còn hai phương trình độc lập nên có vô số nghiệm.

Khử zz: lấy 2d2−d12d_2 - d_1 được 8x+y=8⇔y=8−8x8x + y = 8 \Leftrightarrow y = 8 - 8x.

Thế vào d2d_2: 5x−(8−8x)−2z=3⇔13x−11=2z⇔z=13x−1125x - (8 - 8x) - 2z = 3 \Leftrightarrow 13x - 11 = 2z \Leftrightarrow z = \dfrac{13x - 11}{2}.

Đặt x=tx = t (t∈Rt \in \mathbb{R}).

Vậy hệ có vô số nghiệm (x;y;z)=(t; 8−8t; 13t−112)(x; y; z) = \left(t;\ 8 - 8t;\ \dfrac{13t - 11}{2}\right) với t∈Rt \in \mathbb{R}.

(Chẳng hạn t=1t = 1 cho nghiệm (1;0;1)(1; 0; 1), thử lại thỏa mãn cả ba phương trình.)

Kiểm tra bằng máy tính cầm tay (chức năng giải hệ ba phương trình bậc nhất ba ẩn): câu a) máy cho x=2; y=1; z=1x = 2;\ y = 1;\ z = 1; câu

b) máy cho x=1; y=3; z=−2x = 1;\ y = 3;\ z = -2; câu

e) máy cho x≈2,8065; y=1; z≈0,7742x \approx 2{,}8065;\ y = 1;\ z \approx 0{,}7742 (đúng với 8731; 1; 2431\dfrac{87}{31};\ 1;\ \dfrac{24}{31}); câu

c) và

f) máy báo "Infinite Sol" (vô số nghiệm); câu

d) máy báo "No-Solution" (vô nghiệm). Kết quả khớp với lời giải trên.

Đáp số

x = 2; y = 1; z = 1x = 1; y = 3; z = -2Vô số nghiệm: x = (24 − 7t)/5; y = (18 − 4t)/5; z = t (t ∈ ℝ)Vô nghiệmx = 87/31 ≈ 2,81; y = 1; z = 24/31 ≈ 0,77Vô số nghiệm: x = t; y = 8 − 8t; z = (13t − 11)/2 (t ∈ ℝ)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.