Giải Câu 4 trang 52 Chuyên đề Ngữ văn 11
Đề bài
Có nhiều trường hợp không thể thay thế từ Hán Việt bằng những từ ngữ "thuần Việt" đồng nghĩa, chẳng hạn, không thể thay phi công bằng người lái máy bay, thay máy bay trực thăng bằng máy bay lên thẳng. Hãy tìm thêm những ví dụ tương tự.
Gợi ý trả lời
Câu 4 (trang 53)
Trong tiếng Việt, rất nhiều từ Hán Việt đã trở thành thuật ngữ hoặc tên gọi quy ước, mang sắc thái trang trọng, khái quát, hoặc chỉ một khái niệm chuyên môn chính xác. Khi đó, dù về nghĩa có thể diễn giải bằng các yếu tố "thuần Việt", nhưng cách diễn giải ấy thường dài dòng, nôm na, thiếu tính thuật ngữ, thậm chí gây hiểu sai, nên không thể dùng để thay thế từ Hán Việt. Có thể tìm thêm một số ví dụ tương tự:
a) phụ nữ — không thể thay bằng *đàn bà* trong mọi trường hợp (vd: *Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam* không thể nói thành *Hội Liên hiệp đàn bà*); *phụ nữ* mang sắc thái trang trọng mà *đàn bà* không có.
b) nhi đồng / thiếu nhi — không thể thay bằng *trẻ con* (vd: *Báo Thiếu nhi*, *Nhà Thiếu nhi* không thể nói thành *Báo trẻ con*, *Nhà trẻ con*).
c) hải quân, lục quân, không quân — không thể thay bằng *quân đánh trên biển*, *quân đánh trên bộ*, *quân đánh trên trời*; đây là những thuật ngữ quân sự cố định.
d) thi hài, từ trần, mai táng — không thể thay bằng *xác chết*, *chết*, *chôn* trong văn cảnh trang trọng, tiếc thương (vd: *lễ mai táng*, *ông đã từ trần*).
đ) hôn nhân, phu nhân, nhạc sĩ, bác sĩ, giáo sư — là những từ định danh, chức danh quy ước, không thể thay bằng *việc lấy vợ lấy chồng*, *vợ (của ông)*, *người làm nhạc*, *thầy thuốc* (trong tên gọi chính thức), *thầy dạy bậc cao*.
e) độc lập, tự do, hạnh phúc — không thể thay bằng *đứng một mình*, *được làm theo ý mình*, *sung sướng may mắn*; đây là những khái niệm trừu tượng đã định hình.
Nhận xét chung: Những từ Hán Việt này không thể thay thế vì chúng (1) đã trở thành thuật ngữ hoặc tên gọi quy ước mang tính chính xác, (2) có sắc thái trang trọng, tao nhã mà từ thuần Việt đồng nghĩa không có, hoặc (3) cô đọng, khái quát hơn so với cách diễn giải nôm na tương đương.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.